DOI:
10.48010/f6gpar34Кілт сөздер
су саясаты, трансшекаралық өзендер, ынтымақтастық, гидроэнергетика, Орталық Азия, Арал теңізі
Мақалада Орталық Азия елдерінің су ресурстарын пайдалану саласындағы саясатының ағымдағы жағдайы мен эволюциясына талдау жасалған. Зерттеу осы саясаттың қалыптасуының тарихи алғышарттарын және мемлекеттердің өзара байланысты түйткілді мәселелер кешенін еңсеру жолындағы күш-жігерін қамтиды. Тәуелсіздік алғаннан кейінгі үш онжылдықта қабылданған нормативтік-құқықтық актілер мен дипломатиялық келісімдер талдау материалдары ретінде пайдаланылды. Ұлттық су стратегияларын үйлестіретін негізгі аймақтық институттар - Аралдың халықаралық құтқару қоры (ХҚЕС) және оның құрылымдық бөлімшелері, атап айтқанда Мемлекетаралық су шаруашылығы үйлестіру комиссиясы (ХҚКБ). Мемлекеттер су ресурстарын интеграцияланған басқару қағидаттарын басшылыққа алады. Өңірлік күш-жігермен қатар, Азия даму банкі (АДБ), Дүниежүзілік банк және Еуропалық Одақ сияқты халықаралық ұйымдар да елеулі үлес қосуда.
Соңғы онжылдық өңірдегі әрбір елде су саясатының трансформациялануымен және екіжақты, үшжақты деңгейлердегі дипломатиялық диалогтардың жандануымен ерекшеленді. Тараптардың ниеті Әмудария мен Сырдария өзендерінен су алуды келісуді, ауыл шаруашылығының инновациялық технологияларын (ең алдымен, тамшылатып суаруды) енгізуді, инфрақұрылымды жаңғыртуды және цифрландыруды көздейді. Ынтымақтастық, сондай-ақ гидроэнергия өндіру және су пайдалануды оңтайландыру салаларын да қамтиды. Орталық Азия үкіметтерінің БҰҰ-ның Тұрақты даму мақсаттарына (ТДМ) қол жеткізуге бағытталған мемлекеттік саясатты қабылдауы маңызды қадам болды. Тұтастай алғанда, гидроресурстарды бірлесіп басқару өңірдегі интеграциялық процестерді дамытудың және экономикалық әрі саяси ынтымақтастықты нығайтудың қуатты платформасы ретінде қызмет етеді.
1 Kurmashev, A. K. (2026). Strategicheskiy obzor Tsentral’noy Azii 2026: Nauchnoe izdanie [Strategic review of Central Asia 2026: Scientific publication]. Kazakhstan Institute for Strategic Studies under the President of the Republic of Kazakhstan. (In Russian)
2 Mohammad, S., & Ravshanov, A. X. (2025). Central Asia’s looming water crisis: A ticking time bomb. The Times of Central Asia. https://timesca.com/central-asias-looming-water-crisis-a-ticking-time-bomb/
3 Karaev, S. (2024, February 29). Kak podelili vodu strany Tsentral’noy Azii? [How did the Central Asian countries divide the water?]. Asia-Plus. https://www.asiaplustj.info/ru/news/centralasia/20240229/kak-podelili-vodu-strani-tsentralnoi-azii/ (In Russian)
4 Gleason, G. (2003). Markets and politics in Central Asia: Structural reform and political change. Routledge.
5 Carius, A. (2006). Environmental peacebuilding: Conditions for success. Environmental Change and Security Program Report, (12), 59.
6 Zatilla, N., & Marcos, A. A. (2024). Transboundary water management in Central Asia and the Iberian Peninsula: Path dependence approach. Journal of Central Asian Studies, 95(3), 61–74.
7 Vodnyy konflikt v Zhambylskoy oblasti — kakoe reshenie predlagayut kyrgyzskie eksperty [Water conflict in Zhambyl Region — what solution do Kyrgyz experts propose?]. (n.d.). Inform.kz. https://www.inform.kz/ru/vodnyy-konflikt-v-zhambylskoy-oblasti-kakoe-reshenie-predlagayut-kyrgyzskie-eksperty_a4101331/ (In Russian)
8 Laumulin, M. T. (2020). Tsentral’naya Aziya v epokhu transformatsii [Central Asia in the era of transformation]. KISI pri Prezidente RK. (In Russian)
9 Prniyazova, A., Turaeva, S., Turgunov, D., & Jarihani, B. (2025). Sustainable transboundary water governance in Central Asia: Challenges, conflicts, and regional cooperation. Sustainability, 17, Article 4968. https://doi.org/10.3390/su17114968
10 Mosello, B. (2008). Water in Central Asia: A prospect of conflict or cooperation? Journal of Public and International Affairs, 19, 151–157.
11 Polozhenie Mezhdunarodnogo fonda spaseniya Arala [Regulations of the International Fund for Saving the Aral Sea]. (1999). Mezhdunarodnyy fond spaseniya Arala. https://aral.uz/p_ifas.php/ (In Russian)
12 Central Asia’s looming water crisis: A ticking time bomb. (n.d.). The Times of Central Asia. https://timesca.com/central-asias-looming-water-crisis-a-ticking-time-bomb/
13 Zasedanie Soveta Glav gosudarstv-uchrediteley Mezhdunarodnogo Fonda spaseniya Arala [Meeting of the Council of Heads of State Founders of the International Fund for Saving the Aral Sea]. (2026). Ispolnitel’nyy komitet Mezhdunarodnogo fonda spaseniya Arala. https://ecifas.kz/news/sobytiya/zasedanie-soveta-glav-gosudarstv-uchrediteley-mezhdunarodnogo-fonda-spaseniya-arala (In Russian)
14 Kak Kazakhstan spasaet Severnyy Aral ot ischeznoveniya [How Kazakhstan is saving the North Aral Sea from disappearance]. (2026). 24KZ. https://24.kz/ru/news/top-news/772869-kak-kazakhstan-spasaet-severnyj-aral-ot-ischeznoveniya (In Russian)
15 Begimov, I. (n.d.). Sistema SCADA na vodokhozyaystvennykh ob”ektakh [SCADA system at water management facilities]. Central Asia Water Information. https://cawater-info.net/canal-automation/pdf/begimov_paper_ru.pdf (In Russian)
16 Vodnyy kodeks Respubliki Kazakhstan ot 9 aprelya 2025 goda [Water Code of the Republic of Kazakhstan of April 9, 2025]. (2025). https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2500000178 (In Russian)
17 Vodnyy kodeks Respubliki Uzbekistan ot 31 oktyabrya 2025 g. [Water Code of the Republic of Uzbekistan of October 31, 2025]. (2025). https://lex.uz/ru/docs/7658581 (In Russian)
18 Abdrakhmanova, G. (2023, August 15). Vodnyy konflikt v Zhambylskoy oblasti — kakoe reshenie predlagayut kyrgyzskie eksperty [Water conflict in Zhambyl Region — what solution do Kyrgyz experts propose?]. Inform.kz. https://www.inform.kz/ru/vodnyy-konflikt-v-zhambylskoy-oblasti-kakoe-reshenie-predlagayut-kyrgyzskie-eksperty_a4101331/ (In Russian)
19 Na 86 % vyrosla ploshchad’ primeneniya vodosberegayushchikh tekhnologiy, blagodarya meram gosudarstvennoy podderzhki [The area using water-saving technologies increased by 86% due to state support measures]. (2025). Ministerstvo vodnykh resursov i irrigatsii Respubliki Kazakhstan. https://www.gov.kz/memleket/entities/water/press/news/details/1078970?lang=ru (In Russian)
20 Asian Development Bank. (2014). Water resources financing: From liabilities to results. https://w.adb.org/sites/default/files/publication/153606/infocus-water-financingru.pdf
21 Wegerich, K. (2008). Hydro-hegemony in the Amu Darya Basin. Water Policy, 10(S2), 71–88.
22 Evropeyskiy soyuz sovmestno s partnerami ob”yavil o masshtabnykh investitsiyakh v razvitie gidroenergeticheskoy infrastruktury Tsentral’noy Azii [The European Union, together with partners, announced large-scale investments in the development of hydropower infrastructure in Central Asia]. (2025, October 11). Kun.uz. https://kun.uz/ru/24152905/ (In Russian)
23 Karaev, S. (2025, April 2). 79 % vody v Tsentral’noy Azii ukhodit na oroshenie — doklad EABR i YuNIDO [79% of water in Central Asia is used for irrigation — report by the EDB and UNIDO]. Asia-Plus. https://asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/economic/20250402/79-vodi-v-tsentralnoi-azii-uhodit-na-oroshenie-doklad-eabr-i-yunido/ (In Russian)
24 Kitayskie investory otkroyut v Kazakhstane zavod vodnykh smart-tekhnologiy [Chinese investors to open a water smart technologies plant in Kazakhstan]. (2025, December 15). Zakon.kz. https://www.zakon.kz/tekhno/6501120-kitayskie-investory-otkroyut-v-kazakhstane-zavod-vodnykh-smarttekhnologiy.html (In Russian)
25 Kyrgyzstan predlagaet usilit kompensatsionnye mekhanizmy v vodnoy sfere Tsentral’noy Azii [Kyrgyzstan
proposes strengthening compensation mechanisms
in the water sector of Central Asia]. (n.d.). Minister-stvo vodnykh resursov, sel’skogo khozyaystva i pererabaty-vayushchey promyshlennosti Kyrgyzskoy Respubliki. https://water.gov.kg/index.php?option=com_k2&view=item&id=3602:kyrgyzstan-predlagaet-usilit-kompensatsionnye-mekhanizmy-v-vodnoj-sfere-tsentralnoj-azii&Itemid=1437&lang=ru (In Russian)
26 Klyuchevye vodnye sobytiya v stranakh Tsentral’noy Azii [Key water-related events in the countries of Central Asia]. (2022). Central Asia Water Information. https://www.cawater-info.net/yearbook/2022/05_yearbook2022_uz_ru.htm (In Russian)
27 Politika Uzbekistana po ispol’zovaniyu trans-granichnykh vodnykh resursov [Uzbekistan’s policy on the use of transboundary water resources]. (2023). https://clck.ru/3RBRrD/ (In Russian)
28 Tokaev, K. K. (2023, September 1). Poslanie Glavy
gosudarstva K.-Zh. Tokaevа narodu Kazakhstana «Ekono-micheskiy orientir spravedlivogo Kazakhstana» [Address of the Head of State K.-Zh. Tokayev to the people of Kazakh-
stan “Economic Course of a Just Kazakhstan”]. https://baiterek.gov.kz/ru/president-messages/poslanie -glavy-
gosudarstva-kasym-zhomarta-to-kaeva-narodu-kazakh-
stana-ekonomicheskiy-kurs-spravedlivo/ (In Russian)
29 Vodnyy kodeks Respubliki Kazakhstan: Kodeks RK ot 9 iyulya 2003 g. № 481 [Water Code of the Republic of Kazakhstan: Code of the Republic of Kazakhstan No. 481 of July 9, 2003]. (2003). https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K03000048/ (In Russian)
30 Tokaev, K. K. (2025, November 16). Vopros vodnoy bezopasnosti stanovitsya vse bolee aktual’nym dlya regiona [The issue of water security is becoming increasingly important for the region]. Zakon.kz. https://www.zakon.kz/sobytiia/6497968-tokaev-vopros-vodnoy-bezopasnosti-stanovitsya-vse-bolee-aktualnym-dlya-regiona.html (In Russian)
31 Tokaev, K. K. (2024, August 8). Renessans Tsentral’noy Azii: Na puti k ustoychivomu razvitiyu i protsvetaniyu [Renaissance of Central Asia: Towards sustainable development and prosperity]. https://www.akorda.kz/ru/renessans-centralnoy-azii-na-puti-k-ustoychivomu-razvitiyu-i-procvetaniyu-1272135/ (In Russian)
32 Itogi goda: Razvitie vodnoy infrastruktury i vnedrenie tekhnologiy dlya ustoychivogo budushchego Kazakhstana [Year-end results: Development of water infrastructure and implementation of technologies for a sustainable future of Kazakhstan]. (2024, December 13). PrimeMinister.kz. https://primeminister.kz/ru/news/reviews/itogi-goda-razvitie-vodnoy-infrastruktury-i-vnedrenie-tekhnologiy-dlya-ustoychivogo-budushchego-kazakhstana-29470/ (In Russian)
33 Tsentral’naya Aziya rasshiryaet sotrudnichestvo po ustoychivomu ispol’zovaniyu obshchikh rek [Central Asia expands cooperation on the sustainable use of shared rivers]. (2025, February 21). United Nations News. https://news.un.org/ru/story/2025/02/1461571/ (In Russian)
34 Vodnyy krizis: Gotov li mir? [Water crisis: Is the world ready?]. (2025). Central Asia Water Information, 41. https://cawater-info.net/library/rus/water-crisis4.pdf (In Russian)

Бұл жұмыс Creative Commons атрибуты бойынша лицензияланған. 4.0 Халықаралық лицензия.
Авторлық құқық (c) 2026 Ильяс Есдаулетов, Ардак Есдаулетова