ТҮРКІ ӘДЕБИ ЖӘДІГЕРЛЕРІНІҢ ЖОШЫ ҰЛЫСЫНЫҢ ИСЛАМДАНУЫНДАҒЫ РӨЛІ МЕН МАҢЫЗЫ
DOI:
10.48010/xp94aa82Кілт сөздер
Жошы ұлысы, Алтын Орда, әдеби жәдігер, діни-дидактикалық, діни-танымдық, исламдану үдерісі, қолжазба, литография, руханият
Аңдатпа
ХІV ғасырда жазылған діни-дидактикалық, діни-танымдық және діни-сопылық еңбектерде Алтын Орданың исламдану үдерісі көрініс берген. Әдеби жәдігерлер, негізінен, Жошы ұылысындағы исламданудың екінші кезеңінде жазылған. Ол еңбектерде исламтанудың ақида (сенім), фиқһ (шариғат), хадис (пайғамбар өсиеті), тасаууф (сопылық) секілді негізгі салалар қамтылған. Түркі тілінде жазылған сол жазба ескерткіштер халық арасына кеңінен тарап, түркілердің діни сауатының ашылуына негіз болған. Соның негізінде дәстүрлі исламның негіздері қалыптасты.
Жошы ұлысындағы жазба жәдігерлерде дін мен дәстүр сабақтастығы, діни құндылықтар мен ұлттық құндылықтардың синтезі көрініс берген. Амалда – Имам Ағзам Әбу Ханифа, ақидада – Имам Матуриди, ихсанда – Қожа Ахмет Иасауи мектебі Жошы ұлысында орнықты. Алтын Ордадан Қазақ хандығы бөлініп шыққан тұста, ханафи-матуриди-иасауи үштағаны сақталды. Осы үш негіз көркем әдебиетте жырланды. Сондықтан да, Жошы ұлысының әдеби ескерткіштерін филологиялық әдістермен бірге, исламтанулық, дінтанулық тұрғыдан да зерделеу де маңызды.
Бұл мақала қазақ даласындағы исламдану процесінің екінші кезеңін қамтып, бүгінгі рухани кеңістіктің тұрақтылығына және қоғамдағы діни пікір қайшылықтарын шешуде тәжірибелік негіз болады. Жошы ұлысының діни антропологиясын жете түсіну сүшін сол дәуірде түркі әдеби тілінде жазылған діни-танымтық және діни-дидактикалық жазба жәдігерлерге назар аудару маңызды. Мақалада сол дәуірдегі жазба ескерткіштердің діни ерекшелігі туралы айтылады.
Дәйексөзді қалай келтіруге болады
Әдебиеттер тізімі
1 Nurtazina, N. (2016). Rasprostranenie Islama i formirovanie Kazakhskoy musul’manskoy traditsii (VIII – nach. XIX vv.) [The spread of Islam and the formation of the Kazakh Muslim tradition (8th – early 19th centuries)]. Qazaq universiteti. (In Russian)
2 Kenzhetai, D., Nūrtazina, N., & Qydyr, T. (2025). Iasaui fenomeni jäne Ortalyq Aziya tarihyndağy äulie ishandar [The Yasawi phenomenon and saintly ishans in the history of Central Asia]. Alipress. (In Kazakh)
3 Rakushin, A. I. (1998). Musul’manstvo u zolotoordynskikh kochevnikov Nizhnego Povolzh’ya v XIII–XV vv. [Islam among the Golden Horde nomads of the Lower Volga region in the 13th–15th centuries] [Abstract of the dissertation for the degree of Candidate of Historical Sciences]. (In Russian)
4 Vasil’ev, D. V. (2007). Islam v Zolotoy Orde: Istoriko-arkheologicheskoe issledovanie [Islam in the Golden Horde: A historical and archaeological study]. (In Russian)
5 Qydyr, T. E. (2026). Joşy ūlysynyñ ädebi jädiğerleri [Literary artifacts of the Jochi Ulus]. Adal kitap. (In Kazakh)
6 Isyangulov, Sh. N. (2009). Utemish-Khadzhi i khan Zolotoy Ordy iz Bashkir [Utemish-Khadzhi and a khan of the Golden Horde from among the Bashkirs]. Problemy vostokovedeniya, (2), 73–78. (In Russian)
7 Petrov, N. P., & Uskenbay, K. Z. (2010). Voprosov islamizatsii ulusa Dzhuchidov i veroispovedanie Khaan Tokty (690/1291–712/1312–1313 gg.) [Issues of the Islamization of the Jochid Ulus and the religious affiliation of Khan Tokhta (690/1291–712/1312–1313)]. Voprosy istorii i arkheologii Zapadnogo Kazakhstana, (1), 10–54. (In Russian)
8 Altyn Orda ädebieti: Genezis, zhandyq erekshelik, dästür jalğastyğy [Literature of the Golden Horde: Genesis, genre characteristics, and continuity of tradition]. (2022). Evo Press. (In Kazakh)
9 Galiakhmetova, G. G. (2007). Islam v Zolotoy Orde: Traditsii religioznogo opyta [Islam in the Golden Horde: Traditions of religious experience]. Institut istorii im. Sh. Mardzhani AN RT. (In Russian)
10 Dästürli Islam jauharlary: Orta ğasyrlarda (X–XVI ğğ.) jazylğan dini eñbekter men şığarmalardan üzin diler jinağy [Treasures of traditional Islam: A collection of excerpts from religious works and writings of the Middle Ages (10th–16th centuries)]. (2016). Tañbaly. (In Kazakh)
11 Baitūrsynūly, A. (2003). Şyğarmalary [Works] (Vol. 1). Alaş. (In Kazakh)
12 Khorezmi. (1961). Mukhabbat-name [Book of love] (E. N. Nadzhyp, Ed., transcr., Trans., & researcher). Izdatel’stvo vostochnoy literatury. (In Russian)
13 Nadzhyp, E. N. (2004). Kul’tura i tyurkoyazychnaya literatura mamlyukskogo Egipta XIV veka [Culture and Turkic-language literature of Mamluk Egypt in the 14th century]. Turan. (In Russian)
14 Bartol’d, V. V. (1993). Tyurki: Dvenadtsat’ lektsiy po istorii turetskikh narodov Sredney Azii [The Turks: Twelve lectures on the history of the Turkic peoples of Central Asia]. Zhalyn. (In Russian)
15 Altyn Orda tūsyndağy dini-didaktikalyq şığarmalar [Religious and didactic works of the Golden Horde period] (T. Qydyr, Ed.; Ädebi jädiğerler series, Vol. 15). (2011). Taimas. (In Kazakh)
16 Qissä-e Jumjumä [Qissa-e Jumjuma]. (1910). Tipografiya V. L. Dombrovskogo. (In Kazakh)
17 Qyraubaeva, A. (2012). Myñjyldyq jolauşy: 5 tomdyq şığarmalar jinağy [A traveler through a millennium: Collected works in 5 volumes] (Vol. 5). Öner. (In Kazakh)
18 Ejelgi däuir ädebietiniñ antologiyasy: Altyn Orda däuirindegi ädebi jädiğerler (dini-didaktikalyq şığarmalar) [Anthology of ancient literature: Literary artifacts of the Golden Horde period (religious and didactic works)] (Vol. 3). (2020). Evo Press. (In Kazakh)
Бұл жұмыс Creative Commons атрибуты бойынша лицензияланған. 4.0 Халықаралық лицензия.
Авторлық құқық (c) 2026 Толеби Оспан, Торали Кыдыр, Наурызбай Утпинов