Жаһандану контексіндегі түркі-қазақ поэзиясының философиялық трансформациясы
DOI:
10.48010/20nas522Кілт сөздер
түркі-қазақ поэзиясы; жаһандану; философиялық трансформация; семиосфера; мәдени жады; қайта мағыналандыру; әдеби айналым; поэтикалық тіл.
Аңдатпа
Мақалада жаһандану жағдайында түркі-қазақ поэзиясындағы философиялық мағыналардың қалай сақталатыны, қайта түсіндірілетіні және жаңа айналым кеңістігіне орналастырылатыны зерттеледі. «Түркі-қазақ» ұғымы іріктелген ерте түркі мәтіндері мен кейінгі қазақ поэзиялық дәстүрлері арасындағы байланысты білдіретін генеалогиялық әрі талдамалық атау ретінде қолданылады; ол үздіксіз тарихи сабақтастықты немесе барлық түркі әдебиетін толық қамтуды білдірмейді. Зерттеуде Орхон-Енисей жазбалары, Қорқыт дәстүрі, «Құтты білік», Қожа Ахмет Ясауидің хикметтері, жыраулар поэзиясы, сондай-ақ Абай, Шәкәрім, Мағжан Жұмабаев, Олжас Сүлейменов және Тыныштықбек Әбдікәкімұлы шығармаларынан мақсатты түрде құрастырылған корпусқа сапалық-салыстырмалы түсіндіру әдісі қолданылды. Негізгі теориялық негіз - Ю. Лотманның семиосфера тұжырымдамасы; М. Хайдеггердің поэтикалық тіл туралы пайымы және Д. Дамрош пен П. Казанованың әдеби айналым жөніндегі тәсілдері қосымша перспектива ретінде пайдаланылды. Талдау трансформацияның үш механизмін анықтады: қайталанатын философиялық категорияларды сақтау, мұраланған бейнелерді жаңа тарихи сұрақтарға сәйкес қайта мағыналандыру және жариялау, аудару мен оқу контексінің өзгеруі арқылы айналымдық ремедиация. Нәтижелер сабақтастықтың өзгермейтін ұлттық мәннен гөрі жадыға, этикалық әрекетке, өлімге, тілге және ұжымдық тиесілікке жүктелетін қызметтердің өзгеруінен көрінетінін көрсетті. Сондықтан жаһандану поэтикалық өзгерістің жалғыз себебі емес, түсіндіру мен әдеби айналымның жанама контексі ретінде қарастырылады.
Дәйексөзді қалай келтіруге болады
Әдебиеттер тізімі
1 Robertson, R. (1992). Globalization: Social theory and global culture. SAGE Publications.
2 Giddens, E. (2004). Uskol’zayushchiy mir = Runaway world: Kak globalizatsiya menyaet nashu zhizn’ [Runaway world: How globalization is reshaping our lives] (M. L. Korobochkina, Trans.). Ves’ Mir. (In Russian)
3 Bauman, Z. (2004). Globalizatsiya: Posledstviya dlya cheloveka i obshchestva [Globalization: The human consequences] (M. L. Korobochkina, Trans.; E. V. Yanovskaya, Ed.). Ves’ Mir. (In Russian)
4 Ysqaqūly, D. (2012). Jahaṇdanu jağdayyndağy ädebiet [Literature in the context of globalization]. Aqiqat, (7), 68–74. (In Kazakh)
5 Abdullina, N., & Abisheva, A. (2018). Transformatsiya dukhovnykh tsennostey kazakhskoy kul’tury: Ot traditsii k sovremennosti [Transformation of the spiritual values of Kazakh culture: From tradition to modernity]. Vestnik KazNU. Seriya filosofii, kul’turologii i politologii, 66(4), 68–77. (In Russian)
6 Maytanov, B. (2011). Qazirgi qazaq poėziyasy jäne postmodernizm [Contemporary Kazakh poetry and postmodernism]. Qazaq ädebieti, (41), 5. (In Kazakh)
7 Bürkitbaeva, Sh. D. (2022). Qazaqstandağy türki halyqtary poėziyasy – Qazaqstan halqy ädebietiniñ bir salasy [Poetry of Turkic peoples in Kazakhstan as a branch of the literature of the people of Kazakhstan]. Abylay khan atyndağy QazHQ jäne ÄTU Khabarshysy. Filologiya ğylymdary seriyasy, 64(1), 290–301. https://doi.org/10.48371/PHILS.2022.64.1.023 (In Kazakh)
8 Lotman, Yu. M. (2000). Semiosfera: Kul’tura i vzryv; Vnutri myslyashchikh mirov; Stat’i. Issledovaniya. Zametki (1968–1992) [The semiosphere: Culture and explosion; Inside thinking worlds; Articles, studies, notes (1968–1992)] (M. Yu. Lotman, Comp.). Iskusstvo-SPB. (In Russian)
9 Damrosch, D. (2003). What is world literature? Princeton University Press.
10 Casanova, P. (2004). The world republic of letters (M. B. DeBevoise, Trans.). Harvard University Press.
11 Zholdasbekov, M. (1990). Asyl arnalar: Ädebi maqalalar [Noble sources: Literary articles] (B. Aqbuzaūova, Ed.). Jazushy. (In Kazakh)
12 Qorqyt ata kitaby [The Book of Dede Korkut] (B. Ysqaqov, Trans.). (1994). Jazushy. (In Kazakh)
13 Balasağūn, Zh. (1986). Qūtty bilik [The wisdom of happiness] (A. Q. Egeubaev, Trans., Foreword, & Notes). Jazushy. (In Kazakh)
14 Iasaui, Q. A. (1998). Hikmet jinaq: Danalyq syr [Collection of hikmets: The secret of wisdom] (M. Jarmūhamedūly, M. Shafigi, & S. Däuitūly, Trans.). Jalyn. (In Kazakh)
15 Bes ğasyr jyrlaidy: XV ğasyrdan XX ğasyrdyñ bas kezine deiingi qazaq aqyn-jyraularynyñ şyğarmalary [Five centuries of poetry: Works of Kazakh poets and jıraus from the 15th to the beginning of the 20th century] (M. Mağauin & M. Baidyldaev, Comps.; Vol. 1). (1984). Jazushy. (In Kazakh)
16 Abai Qūnanbaiūly. (2005). Shyğarmalarynyñ eki tomdyq tolyq jinağy [Complete two-volume collection of works] (Vols. 1–2). Jazushy. (In Kazakh)
17 Qūdaiberdiyev, Sh. (1988). Shyğarmalary: Öleñder, dastandar, qara sözder [Works: Poems, epics, and prose] (M. Jarmūhamedov, S. Däuitov, & A. Qūdaiberdiyev, Comps.). Jazushy. (In Kazakh)
18 Jūmabaev, M. (1989). Shyğarmalary: Öleñder, poemalar, qara sözder [Works: Poems, narrative poems, and prose] (Kh. Abdullin, B. Därimbetov, & Z. Jūmabaeva, Comps.; Ä. Täjibaev, Foreword). Jazushy. (In Kazakh)
19 Suleimenov, O. O. (1969). Glinyanaya kniga: Stikhi [The clay book: Poems]. Jazushy. (In Russian)
20 Äbdikäkimov, T. (1993). Aqşam hattary: Öleñder, balladalar, tolğaular [Evening letters: Poems, ballads, and tolgau poems]. Jalyn. (In Kazakh)
21 Äbdikäkimov, T. (2000). Yrauan: Öleñder, balladalar, tolğaular [Yrauan: Poems, ballads, and tolgau poems]. Atamūra. (In Kazakh)
22 Contemporary Kazakh literature: Poetry. (2019). Public Foundation National Bureau of Translations; Cambridge University Press.
23 Heidegger, M. (1993). Vremya i bytie: Stat’i i vystupleniya [Time and being: Articles and speeches] (V. V. Bibikhin, Comp., Trans. from German, & Comment.). Respublika. (In Russian)
24 Ysmagūlov, Zh. (1994). Abai: Aqyndyq tağylymy: Ömir şyndyğy – aqyn közimen [Abai: Literary lessons: Reality of life through the poet’s eyes]. Gylym. (In Kazakh)
25 Ysqaqūly, D. (2018). Mağjannyñ ädebi estetikasy [Magzhan’s literary aesthetics]. Aqiqat, (4), 52–67. (In Kazakh)
26 Nysanbaev, Ä. (2006). Täuelsizdik filosofiyasy [Philosophy of independence]. Adam älemi = Mir cheloveka, (3), 9–16. (In Kazakh)
Бұл жұмыс Creative Commons атрибуты бойынша лицензияланған. 4.0 Халықаралық лицензия.
Авторлық құқық (c) 2026 Нурболат Манапбаев, Еркебулан Ержанов, Şirin Yılmaz, Акбота Сейсенбаева