ҚАЗАҚСТАН ҚОҒАМЫНДАҒЫ ДІНИ-ЗАЙЫРЛЫ ДИСКУРС: ӘЛЕУМЕТТІК ТОПТАРДЫҢ ПОЛЯРИЗАЦИЯСЫН САЯСАТТАНУЛЫҚ-МАТЕМАТИКАЛЫҚ МОДЕЛЬДЕУ АРҚЫЛЫ ЗЕРТТЕУ
DOI:
10.48010/re5tt245Кілт сөздер
діндарлық, зайырлылық, Қазақстан қоғамы, әлеуметтік топтар, көзқарас алшақтығы, діни интеграция, математикалық модельдеу
Аңдатпа
Мақалада қазіргі Қазақстан қоғамындағы дін мен зайырлылық арақатынасы әлеуметтік топтар арасындағы көзқарас алшақтығы тұрғысынан саясаттанулық, әлеуметтанулық және математикалық модельдеу әдістері арқылы кешенді талданады. Зерттеудің негізгі мақсаты зайырлы мемлекет жағдайындағы діни интеграцияға қоғамның қатынасын зерделеу және дін мәселесі аясындағы ықтимал әлеуметтік қақтығыстарды болжау болып табылады. Жұмыста діни-зайырлы шиеленістерді модельдеу мен болжауға арналған диффузиялық теңдеулер мен Ланжеван моделінің қолданылу мүмкіндіктері қарастырылып, индивидтердің коммуникативтік өріс арқылы өзара ақпараттық әрекеттесу процесі математикалық тұрғыдан сипатталады. Фазалық портреттерді талдау негізінде әлеуметтік жүйенің тұрақты әрі жанжалсыз күйін сипаттайтын тұрақтылық аймағы анықталған; алынған теңдеулер жүйесінің аналитикалық шешімі диффузияның дивергентті түрі үшін ұсынылған. Қазақстан халқының ауыл және қала тұрғындары, жас және аға буын өкілдері сияқты әртүрлі әлеуметтік топтарының діннің мемлекеттік саясатқа әсері туралы көзқарастары салыстырмалы түрде талданып, олардың арасындағы мәнді айырмашылықтар айқындалған. Ойындар теориясы мен математикалық модельдеудің заманауи конфликтологиядағы әдіснамалық маңызы ерекше атап өтілген. Ұсынылған модельдер әлеуметтік қашықтықтың динамикасын бақылауға және болашақ қақтығыстардың алдын алуға мүмкіндік беретіні дәлелденген. Зерттеу нәтижелері мемлекеттің дін саласындағы сая-сатын жетілдіруге және қоғамдық тұрақтылықты нығайтуға бағытталған ғылыми-практикалық негіз ретінде ұсынылады.
Дәйексөзді қалай келтіруге болады
Әдебиеттер тізімі
1 Taylor, C. (2018). A secular age. Harvard University Press.
2 Shvedovskiy, V. A. (2010). Sotsiologo-matematicheskie modeli v issledovanii sotsial’nykh protsessov [Sociological and mathematical models in the study of social processes] [Doctoral dissertation]. (In Russian)
3 Asad, T. (2003). Formations of the secular: Christianity, Islam, modernity. Stanford University Press.
4 Casanova, J. (2006). Rethinking secularization: A global comparative perspective. The Hedgehog Review, 8(1–2), 7–22.
5 Berger, P. (1999). The desecularization of the world: Resurgent religion and world politics. Ethics and Public Policy Center.
6 Habermas, J. (2006). On the relations between the secular liberal state and religion. In Political theologies: Public religions in a post-secular world (pp. 251–260).
7 Sihimbaeva, D. A., & Şyñğysbaev, L. S. (2019). Zaiyrlylyqty anyqtaudağy negizgi metodologiyalyq täsilder: Qazaqstan täjiribesi [Main methodological approaches to defining secularism: The experience of Kazakhstan]. Äl-Farabi atyndağy Qazaq Ūlttyq Universiteti Habarşysy. Filosofiya, mädeniettanu jäne sayasattanu seriyasy, (2), 274–281. (In Kazakh)
8 Kenzhetai, D. (2017). Zaiyrly el – qaiyrly el [A secular country is a prosperous country]. (In Kazakh)
9 Yemelianova, G. M. (2014). Islam, national identity and politics in contemporary Kazakhstan. Asian Ethnicity, 15(3), 286–301.
10 Boulding, K. (1962). Conflict and defense: A general theory. Harper & Brothers.
11 Laptev, A. A. (2002). Matematicheskoe modelirovanie global’nykh sotsial’nykh protsessov [Mathematical modeling of global social processes] [Candidate dissertation]. (In Russian)
12 Bolotskiy, A. V. (2019). Matematicheskoe programmirovanie i teoriya igr [Mathematical programming and game theory]. Lan’. (In Russian)
13 Chaudhuri, N., Gupta, G., Bagherzadeh, M., Daim, T., & Yalcin, H. (2024). Misinformation on social platforms: A review and research agenda. Technology in Society, 78, Article 102654.
14 Kahne, J., & Bowyer, B. (2018). The political significance of social media activity and social networks. Political Communication, 35(3), 470–493.
15 van Zoonen, W., Luoma-aho, V., & Lievonen, M. (2024). Trust but verify? Examining the role of trust in institutions in the spread of unverified information on social media. Computers in Human Behavior, 150, 1–9.
16 Mueller, G. P. (2017). Getting order out of chaos: A mathematical model of political conflict. Russian Sociological Review, 16(4), 37–52.
17 Schweitzer, F. (2018). Sociophysics. Physics Today, 71(2), 40–46.
18 Gardiner, C. W. (1994). Handbook of stochastic methods for physics, chemistry and the natural sciences. Springer.
19 Risken, H. (1989). The Fokker–Planck equation: Methods of solution and applications (2nd ed.). Springer.
20 Eysenck, H. J., & Eysenck, S. B. G. (1975). Manual of the Eysenck Personality Questionnaire (adult and junior). Hodder and Stoughton.
21 Shannon, C. E. (1948). A mathematical theory of communication. Bell System Technical Journal, 27, 379–423, 623–656.
22 Khalil, H. K. (2002). Nonlinear systems (3rd ed.). Prentice Hall.
23 Pontryagin, L. S., Boltyanskii, V. G., Gamkrelidze, R. V., & Mishchenko, E. F. (1962). The mathematical theory of optimal processes. Interscience Publishers.
24 Neumann, M., Braun, A., Heinke, E.-M., Saqalli, M., & Srbljinovic, A. (2011). Challenges in modelling social conflicts: Grappling with polysemy. Journal of Artificial Societies and Social Simulation, 14(3), 1–9.
Бұл жұмыс Creative Commons атрибуты бойынша лицензияланған. 4.0 Халықаралық лицензия.
Авторлық құқық (c) 2026 Мархаббат Нуров, Оралбек Ысқақ