САЯСАТ ЖӘНЕ ҚОҒАМ

Түркі Тілдес Мемлекеттердегі рухани және мәдени қауіпсіздіктің институционалдық негіздері: салыстырмалы талдау

Нөмір 28 № 3(109) (2026), САЯСАТ ЖӘНЕ ҚОҒАМ
Нөмір 28 № 3(109) (2026)
2026-09-30 Қараулар саны: 47
Мейрамгул Исаева
Халықаралық Визион университеті e-mail: miraisa777@gmail.com
Ерлан Чермухамбетов
ҚР ҒЖБМ ҒК Философия, саясаттану және дінтану институты
Дина Ешпанова
ҚР ҒЖБМ ҒК Философия, саясаттану және дінтану институты
Роза Абдиев
Қазақстан-Ресей Медициналық Университеті
10.48010/xq5hy120

Кілт сөздер

құндылық, рухани және мәдени қауіпсіздік, Қазақстан, түркі тілдес мемлекеттер, салыстырмалы-құқықтық талдау

Аңдатпа

Қазіргі жаһандану жағдайында жалпыадамзаттық және ұлттық құндылықтарды сақтау мен қорғау мемлекеттердің тұрақты дамуының, ұлттық бірегейлікті нығайтудың және әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз етудің маңызды шарттарының бірі болып табылады. Жалпыадамзаттық құндылықтарға адам құқықтары, бостандық, әділеттілік, теңдік, бейбітшілік және толеранттылық сияқты бүкіл адамзатқа ортақ қағидаттар жатады. Ұлттық құндылықтар белгілі бір халықтың тарихи тәжірибесі, тілі, мәдениеті, дәстүрлері, тарихи жады және рухани мұрасы негізінде қалыптасады. Осы тұрғыдан рухани және мәдени қауіпсіздікті қамтамасыз ету ұлттық құндылықтарды сақтаудың маңызды құқықтық тетігі ретінде қарастырылады.
Зерттеудің мақсаты – түркі тілдес мемлекеттердегі рухани және мәдени қауіпсіздіктің конституциялық-заңнамалық негіздерін салыстырмалы-құқықтық тұрғыдан талдау, олардың ортақ белгілері мен ұлттық ерекшеліктерін айқындау және рухани-мәдени құндылықтарды қорғаудың құқықтық механизмдерін анықтау. Зерттеу объектісі ретінде Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан, Әзербайжан және Түрікменстанның тәуелсіздік кезеңіндегі құқықтық тәжірибесі алынды. Салыстырмалы-құқықтық, формальды-құқықтық, тарихи-құқықтық және жүйелік талдау әдістері қолданылды. Мемлекеттердің конституциялары, тіл, мәдениет, тарихи-мәдени мұра және ұлттық құндылықтарды қорғауға қатысты нормативтік-құқықтық актілер талданды. Сонымен бірге ұлттық заңнаманың халықаралық құқықпен байланысы және мәдени-гуманитарлық ынтымақтастықтың құқықтық негіздері қарастырылды.
Зерттеу нәтижесінде түркі тілдес мемлекеттерде рухани және мәдени қауіпсіздікті қамтамасыз етудің конституциялық-құқықтық негіздерінде ортақ бағыттар бар екені анықталды. Сонымен қатар әр мемлекеттің тарихи, саяси, әлеуметтік және мәдени ерекшеліктеріне байланысты құқықтық реттеу тетіктерінде айырмашылықтар бар. Нәтижелер мәдени және рухани құндылықтарды қорғау саласында түркі мемлекеттері арасындағы құқықтық ынтымақтастықты одан әрі жетілдірудің маңызын көрсетеді.

Дәйексөзді қалай келтіруге болады

Түркі Тілдес Мемлекеттердегі рухани және мәдени қауіпсіздіктің институционалдық негіздері: салыстырмалы талдау. (2026). Адам әлемі, 28(3(109), 167-178. https://doi.org/10.48010/xq5hy120

Әдебиеттер тізімі

1 Abidkhadjaev, U. (n.d.). Milliy qadriyatlar haqida [On national values]. Institute for Macroeconomic and Regional Studies. https://imrs.uz/publications/articles-and-abstracts/Milliy_qadriyatlar_haqida (In Uzbek)

2 Bourdieu, P. (2002). Formy kapitala [Forms of capital] (M. S. Dobryakova, Trans.; V. V. Radaev, Ed.). Ekonomicheskaya sotsiologiya, 3(5), 60–74. (In Russian)

3 Kon’kov, A. E. (2020). Myagkaya sila dlya Rossii: Ot vospriyatiya k navykam latentnogo upravleniya [Soft power for Russia: From perception to latent governance skills]. Vestnik Rossiyskogo universiteta druzhby narodov. Seriya: Politologiya, 22(2), 205–221. (In Russian)

4 Khobsbaum, E. (2000). Izobretenie traditsiy [The invention of tradition]. Vestnik Evrazii, (1), 47–62. (In Russian)

5 Issayeva, M. (2023). Orta Asya Türk Devletleri Anayasalarında hukuk devleti anlayışı [The concept of the rule of law in the constitutions of the Central Asian Turkic states] [Doctoral dissertation]. (In Turkish)

6 Qazaqstan Respublikasynyñ Prezidentі Qasym-Jomart Toqaev. (2022, March 16). Qazaqstan halqyna Joldaýy [Address to the people of Kazakhstan]. https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-kazakstan-halkyna-zholdauy-1622340 (In Kazakh)

7 Qazaqstan Respublikasynyñ Prezidentі Qasym-Jomart Toqaev. (2025, March 14). Ūlttyq qūryltaydyñ törtinşi otyrysynda söylegen sözi [Speech at the fourth meeting of the National Kurultai]. https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-ulttyk-kuryltaydyn-tortinshi-otyrysynda-soylegen-sozi-14242 (In Kazakh)

8 Toqaev, Q.-Zh. (n.d.). Bіrlіk pen yntymagh – eşqaşan eskіrmeitіn qūndylyq: Memleket basşysy Qasym-Jomart Toqaevtyñ Qazaqstan halqy Assambleyasyynyñ XXXIII sessiyasyndağy söylegen sözi [Unity and solidarity are values that never become outdated: Speech by Head of State Kassym-Jomart Tokayev at the XXXIII session of the Assembly of the People of Kazakhstan]. Egemen Qazaqstan. https://egemen.kz/article/363195-qasym-zhomart-toqaev-birlik-pen-yntymaq-%E2%80%93-eshqashan-eskirmeytin-qundylyq (In Kazakh)

9 Ukaz Prezidenta Kyrgyzskoy Respubliki № 369 ot 18 dekabrya 2024 goda o Doktrine (Unguzhol) «Natsional’nyy dukh – mirovye vysoty» [Decree of the President of the Kyrgyz Republic No. 369 of December 18, 2024, on the Doctrine (Unguzhol) “National Spirit – World Heights”]. (2024). https://cbd.minjust.gov.kg/230019498/edition/23327/ru (In Russian)

10 Doktrina Kyrgyzskoy Respubliki «Natsional’nyy dukh – mirovye vysoty», utverzhdennaya Ukazom Prezidenta Kyrgyzskoy Respubliki № 369 ot 18 dekabrya 2024 goda [Doctrine of the Kyrgyz Republic “National Spirit – World Heights,” approved by Decree No. 369 of the President of the Kyrgyz Republic of December 18, 2024]. (2024). https://cbd.minjust.gov.kg/18-11/edition/23328/ru (In Russian)

11 Kontseptsiya natsional’noy bezopasnosti Kyrgyzskoy Respubliki: Ukaz Prezidenta Kyrgyzskoy Respubliki № 570 ot 20 dekabrya 2021 g. [National Security Concept of the Kyrgyz Republic: Decree No. 570 of the President of the Kyrgyz Republic of December 20, 2021]. (2021). https://cbd.minjust.gov.kg/430815/edition/1118046/ru (In Russian)

12 Ukaz Prezidenta Respubliki Uzbekistan «O Strategii “Uzbekistan – 2030”» [Decree of the President of the Republic of Uzbekistan “On the Uzbekistan–2030 Strategy”]. (n.d.). https://www.lex.uz/ru/docs/6600404 (In Russian)

13 Mukhitdinova, F. A. (n.d.). Tsennostno-gumanisticheskoe obosnovanie prav cheloveka v obnovlennoy Konstitutsii Uzbekistana [Value-based and humanistic justification of human rights in the revised Constitution of Uzbekistan]. https://constitution.uz/ru/pages/inson_huquqlari (In Russian)

14 Prilozhenie № 1 k Ukazu Prezidenta Respubliki Uzbekistan ot 28 yanvarya 2021 goda № UP–60 «Strategiya razvitiya novogo Uzbekistana na 2022–2026 gody» [Appendix No. 1 to Decree No. UP–60 of the President of the Republic of Uzbekistan of January 28, 2021, “Development Strategy of New Uzbekistan for 2022–2026”]. (2021). https://drive.google.com/file/d/1pEQ_76aEjjTFnV_PD1zEulz8jWfmtMr6/view (In Russian)

15 Zakon Respubliki Uzbekistan «Ob utverzhdenii kontseptsii obespecheniya svobody sovesti grazhdan i gosudarstvennoy politiki v religioznoy sfere v Respublike Uzbekistan» [Law of the Republic of Uzbekistan “On Approval of the Concept for Ensuring Freedom of Conscience of Citizens and State Policy in the Religious Sphere in the Republic of Uzbekistan”]. (2025). https://lex.uz/uz/docs/7404926 (In Russian)

16 Prilozhenie № 1m k Ukazu Prezidenta Respubliki Uzbekistan № PP-27 ot 29 noyabrya 2021 g. «Kontseptsiya obshchestvennoy bezopasnosti Respubliki Uzbekistan» [Appendix No. 1m to Decree No. PP-27 of the President of the Republic of Uzbekistan of November 29, 2021, “Concept of Public Security of the Republic of Uzbekistan”]. (2021). https://nrm.uz/contentf?doc=676813_koncepciya_obshchestvennoy_bezopasnosti_respubliki_uzbekistan_%28prilojenie_n_1_k_ukazu_prezidenta_ruz_ot_29_11_2021_g_n_up-27=1odatvza_27%29&product_stistanvse (In Russian)

17 Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Konsepsiyası [Cultural Concept of the Republic of Azerbaijan]. (2014). https://e-qanun.az/framework/27056 (In Azerbaijani)

18 Milli təhlükəsizlik haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanunu [Law of the Republic of Azerbaijan on National Security]. (n.d.). https://e-qanun.az/framework/5455 (In Azerbaijani)

19 Azərbaycan Respublikasının milli təhlükəsizlik konsepsiyası [National Security Concept of the Republic of Azerbaijan]. (2007). https://e-qanun.az/framework/13373 (In Azerbaijani)

20 Tarix və mədəni abidələrin qorunması haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanunu [Law of the Republic of Azerbaijan on the Protection of Historical and Cultural Monuments]. (n.d.). https://e-qanun.az/framework/3526 (In Azerbaijani)

21 Yaqubov, Y. (n.d.). Abidələrin qorunması xalqımızın mədəni irsə sevgisindən xəbər verir [Protection of monuments demonstrates our people’s love for cultural heritage]. Azərbaycan Xəbərləri. https://www.azerbaijan-news.az/az/posts/detail/abidelerin-qorunmasi-xalqimizin-medeni-irse-sevgisinden-xeber-verir-1713393912 (In Azerbaijani)

22 Zakon Turkmenistana ot 4 maya 2013 goda № 388-IV «O natsional’noy bezopasnosti Turkmenistana» (s izmeneniyami i dopolneniyami po sostoyaniyu na 16.03.2023 g.) [Law of Turkmenistan No. 388-IV of May 4, 2013, “On National Security of Turkmenistan” (as amended and supplemented as of March 16, 2023)]. (2013). https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=32126544&pos=9;-49#pos=9;-49 (In Russian)

23 Gosudarstvennoe stimulirovanie i zakonodatel’naya podderzhka – klyuchevye aspekty kontseptsii kul’turnoy politiki [State incentives and legislative support: Key aspects of the concept of cultural policy]. (n.d.). https://turkmenistan.gov.tm/index.php/ru/post/27729/gosudarstvennoe-stimulirovanie-i-zakonodatelnaya-podderzhka-%E2%80%93-klyuchevye-aspekty-kontseptsii-kulturnoi-politiki (In Russian)

Creative Commons лицензиясы

Бұл жұмыс Creative Commons атрибуты бойынша лицензияланған. 4.0 Халықаралық лицензия.

Авторлық құқық (c) 2026 Мейрамкул Исаева, Ерлан Чермухамбетов, Дина Ешпанова, Роза Абдиева