Әзербайжандағы христиандықтың қалыптасуы, институционалдық трансформациясы және мәдени мұрасы
DOI:
10.48010/w2fvbd33Кілт сөздер
ислам географиясы, Әзербайжан, христиан діні, шіркеу, мультикультурализм
Аңдатпа
Әзербайжан Республикасы - тарихи тұрғыдан көпэтносты және көпдінді ел ретінде қалыптасқан зайырлы мемлекет. Оның аумағында ғасырлар бойы әртүрлі діни дәстүрлер қатар өмір сүрді. Ислам таралғанға дейін бұл өңірде пұтқа табынушылық, отқа табынушылық, зороастризм және христиандық сияқты наным-сенім түрлері болған. Әзербайжан тарихына қатысты деректер Кавказ Албаниясының тарихын зерттеумен тығыз байланысты. Дереккөздерге сәйкес, Кавказ Албаниясы шамамен мың жыл өмір сүрген, 26 этникалық топтан құралған конфедеративтік мемлекет болды. Оның аумағын негізінен түркілер, сондай-ақ парсылар мен Кавказ халықтары мекендеген. Бұл жағдай діни және мәдени элементтердің көптүрлілігіне негізделген өркениеттің қалыптасуына ықпал етті.
Мақалада Әзербайжандағы христиандықтың қалыптасуы мен дамуы албандық христиан дәстүрі тұрғысынан қарастырылады. Зерттеуде Албанияда христиандықтың б.з. 54 жылынан кейін тарала бастағаны, ал 313 жылы албан патшасы Урнайр тұсында мемлекеттік дін мәртебесіне ие болғаны негізделеді. Тарихи деректерге сүйене отырып, албан христиандық дәстүрінің тарихы апостолдық кезеңмен байланыстырылады; осы орайда Иса пайғамбардың елшілерінің бірі Варфоломейдің және Фаддейдің шәкірті Елисейдің рөліне ерекше назар аударылады. Сонымен қатар мақалада армян христиандығының бастапқылығы туралы тұжырымдар және албан мәдени-діни мұрасын иемденуге қатысты армяндық талаптар сын тұрғысынан талданады.
Зерттеудің мақсаты - тарихи деректер негізінде Әзербайжандағы христиандықтың даму үдерісін нақтылау және албан христиан мұрасына қатысты армяндық тұжырымдардың проблемалық сипатын көрсету. Зерттеудің қосымша міндеті - қазіргі уақытқа дейін сақталып келе жатқан албан-уди халқы мен олардың диофизиттік ілімі туралы қате түсініктерді жою. Зерттеу дескриптивтік және феноменологиялық қағидаларға негізделген, ал негізгі әдіс ретінде деректерді талдау қолданылады.
Дәйексөзді қалай келтіруге болады
Әдебиеттер тізімі
1 Nuruzade, Ş. (2016). Religious views in modern Azerbaijan. Journal of Socialomics, 5(4), 1–5. https://doi.org/10.4172/2167-0358.1000187
2 Afandiyev, N. (2020). Kafkas Albanyası Devletinin Hıristiyanlık öncesi dini inançları [Pre-Christian religious beliefs of the Caucasian Albanian State]. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 15, 357–374. https://doi.org/10.34085/buifd.681512 (In Turkish)
3 Özdaşlı, E. (2016). Alban kültür mirası üzerine inşa edilmiş tarih: Ermenilerin Hristiyanlığı kabul etmiş “ilk devlet” oldukları miti üzerine bir araştırma [A history built on the Albanian cultural heritage: A study on the myth that Armenians were the “first state” to adopt Christianity]. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 21(2), 557–566. https://izlik.org/JA22PE76TP (In Turkish)
4 Stuart, O. J. (1994). An ethnohistorical dictionary of the Russian and Soviet Empires. Greenwood Publishing Group.
5 Kalankatuklu, M. (1993). Alban tarixi [History of Albania] (Z. Bünyadov, Trans.). Elm. (In Azerbaijani)
6 Göyüşov, R. (1984). Xristianstvo v Kavkazskoy Albanii [Christianity in Caucasian Albania]. Elm Nəşriyyatı. (In Russian)
7 Məmmədli, A. (2004). Qədim və müasir tariximizə dair [On our ancient and modern history]. Adiloğlu Nəşriyyatı. (In Azerbaijani)
8 Attar, A. (2014). Ermeni Kimliği’nin anatomisi [The anatomy of Armenian identity]. Journal of Academic Inquiries, 2(1), 291–308. https://izlik.org/JA24BH86CW (In Turkish)
9 Məmmədova, F. (1993). Azərbaycanın siyasi tarixi və tarixi coğrafiyası [Political history and historical geography of Azerbaijan]. Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı. (In Azerbaijani)
10 Musayev, E. (2005). Azerbaycan’da Hristiyanlık ve çağdaş Hristiyan akımları [Christianity and contemporary Christian movements in Azerbaijan] [Doctoral dissertation, Marmara Üniversitesi]. (In Turkish)
11 Afandiyev, N. (2019). Geçmişten günümüze Azerbaycan Alban Udi halkının Hristiyanlık serüveni [The Christian journey of the Azerbaijan Alban Udi people from past to present]. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 10(22), 197–216. https://doi.org/10.35415/sirnakifd.542089 (In Turkish)
12 Gandzaketsi, K. (1976). İstoriya Armenii (L. A. Hanlaryan, Trans.). (In Russian)
13 Celalyan, Y. H. (1992). Alban ölkəsinin qısa tarixi [A brief history of Albania]. (In Azerbaijani)
14 Lalayan, A. (1936). O reznıe v 1918–1920-x godov [On the massacres of 1918–1920]. Jurnal Vostok, (2–3). (In Russian)
15 Rəcəbli, Q. (2013). Azərbaycan tarixi oçerklər [Essays on the history of Azerbaijan]. Elm və Təhsil Nəşriyyatı. (In Azerbaijani)
16 Kalafat, Y. (2012). Gregoryen Türklerde halk inançları [Folk beliefs among Gregorian Turks]. Berikan Yayınları. (In Turkish)
17 Qoş, M. (2006). Alban salnaməsi [The Albanian chronicle]. Avrasya Nəşriyyatı. (In Azerbaijani)
18 BMT Təhlükəsizlik Şurasının Dağlıq Qarabağ münaqişəsi üzrə qətnamələri [UN Security Council resolutions on the Nagorno-Karabakh conflict]. (n.d.). http://anl.az/el/emb/QARABAQ/beynelxalq-senedler/bmt.pdf (In Azerbaijani)
19 Paşazadə, A. (1991). Qafqazda İslam: Tarix və müasirlik [Islam in the Caucasus: History and modernity]. Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı. (In Azerbaijani)
20 İsmayilov, F., & Ağayev, A. (2007). Alban mədəniyyətinə erməni təcavüzü [Armenian encroachment on Albanian culture]. MSV Nəşriyyatı. (In Azerbaijani)
21 Bünyadov, Z., & Yusifov, Y. B. (2005). Azərbaycan tarixi: Ən qədim zamanlardan XX əsrədək [History of Azerbaijan: From ancient times to the twentieth century] (Cild 2). Çıraq Nəşriyyatı. (In Azerbaijani)
22 Goş, M. (1954). Sudebnik (B. M. Arutyunyan, Trans.). (In Russian)
23 Eremyan, S. T. (1958). Ideologiya i kultura Albanii III–VII vv. [Ideology and culture of Albania in the 3rd–7th centuries]. In Oçerki istorii SSSR III–IX vv. (In Russian)
24 Azərbaycan tarixi: 7 cilddə [History of Azerbaijan: In 7 volumes]. (2007). Müəlliflər kollektivi. (In Azerbaijani)
25 Asadov, V. (2009, July 25). Qafqaz Albaniyasının məbədləri [Temples of Caucasian Albania]. Xalq qəzeti. (In Azerbaijani)
26 Alizada, A. (2018). Azərbaycanda Xristianlıq [Christianity in Azerbaijan]. Şərq-Qərb nəşriyyatı. (In Azerbaijani)
27 Cowe, P. S. (2008). Church and diaspora: The case of the Armenians. In History of Christianity (Vol. 5, pp. 404–456). Cambridge University Press.
28 Ormaniyan, M. (1913). Armyanskaya Tserkov’, ee istoriya, uchenie, upravlenie, vnutrenniy stroy, literatura, ee nastoyashchee [The Armenian Church: Its history, doctrine, administration, internal structure, literature, and present state]. (In Russian)
29 Kalankatuklu, M. (2006). Alban tarixi [History of Albania] (Z. Bünyadov, Trans.). Avrasiya Nəşriyyatı. (In Azerbaijani)
30 Qarabağ: Suallar və faktlar [Karabakh: Questions and facts]. (2005). (A. Əhmədov & H. Öztürk, Eds.). Qismət. (In Azerbaijani)
31 Balayev, A. (1993). Azərbaycan tarixi [History of Azerbaijan]. (In Azerbaijani)
Бұл жұмыс Creative Commons атрибуты бойынша лицензияланған. 4.0 Халықаралық лицензия.
Авторлық құқық (c) 2026 Анар Гафаров