РЕЛИГИОВЕДЧЕСКИЕ И ИСЛАМОВЕДЧЕСКИЕ ИССЛЕДОВАНИЯ

Формирование, институциональная трансформация и культурное наследие христианства в Азербайджане

Том 28 № 3(109) (2026), РЕЛИГИОВЕДЧЕСКИЕ И ИСЛАМОВЕДЧЕСКИЕ ИССЛЕДОВАНИЯ
Том 28 № 3(109) (2026)
2026-09-30 Кол. просмотров: 45
Анар Гафаров
Азербайджанский институт теологии e-mail: anargafarov@ait.edu.az
10.48010/w2fvbd33

Ключевые слова

исламская география, Азербайджан, христианство, церковь, мультикультурализм

Аннотация

Азербайджанская Республика является светским государством, исторически сформировавшимся как многоэтничная и многорелигиозная страна, на территории которой на протяжении веков сосуществовали различные религиозные традиции. До распространения ислама в регионе были представлены такие формы верований, как идолопоклонство, огнепоклонство, зороастризм и христианство. Исторические сведения об Азербайджане тесно связаны с исследованиями Кавказской Албании, которая, согласно источникам, существовала около тысячи лет и представляла собой конфедеративное государство, состоявшее из 26 этнических групп. Ее территорию населяли преимущественно тюрки, а также персы и кавказские народы, что способствовало формированию цивилизации, основанной на многообразии религиозных и культурных элементов.
В статье рассматриваются становление и развитие христианства в Азербайджане с особым акцентом на албанскую христианскую традицию. Обосновывается положение о том, что христианство в Албании начало распространяться после 54 года н. э., а в 313 году при албанском царе Урнайре приобрело статус государственной религии. На основе исторических источников история албанского христианства соотносится с апостольским периодом; при этом особое внимание уделяется роли Варфоломея, одного из апостолов Иисуса, и Елисея, ученика Фаддея. В статье также критически анализируются армянские притязания на первенство армянского христианства и присвоение албанского культурно-религиозного наследия.
Цель исследования заключается в уточнении исторического развития христианства в Азербайджане и выявлении проблемного характера армянских утверждений об албанском христианском наследии на основе исторических данных. Дополнительной задачей является устранение ошибочных представлений об албан-удинском народе и его диофизитском вероучении, сохраняющемся до настоящего времени. Исследование основано на дескриптивных и феноменологических принципах, а основным методом выступает анализ данных.

Как цитировать

Формирование, институциональная трансформация и культурное наследие христианства в Азербайджане. (2026). Адам әлемі, 28(3(109), 218-229. https://doi.org/10.48010/w2fvbd33

Библиографические ссылки

1 Nuruzade, Ş. (2016). Religious views in modern Azerbaijan. Journal of Socialomics, 5(4), 1–5. https://doi.org/10.4172/2167-0358.1000187

2 Afandiyev, N. (2020). Kafkas Albanyası Devletinin Hıristiyanlık öncesi dini inançları [Pre-Christian religious beliefs of the Caucasian Albanian State]. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 15, 357–374. https://doi.org/10.34085/buifd.681512 (In Turkish)

3 Özdaşlı, E. (2016). Alban kültür mirası üzerine inşa edilmiş tarih: Ermenilerin Hristiyanlığı kabul etmiş “ilk devlet” oldukları miti üzerine bir araştırma [A history built on the Albanian cultural heritage: A study on the myth that Armenians were the “first state” to adopt Christianity]. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 21(2), 557–566. https://izlik.org/JA22PE76TP (In Turkish)

4 Stuart, O. J. (1994). An ethnohistorical dictionary of the Russian and Soviet Empires. Greenwood Publishing Group.

5 Kalankatuklu, M. (1993). Alban tarixi [History of Albania] (Z. Bünyadov, Trans.). Elm. (In Azerbaijani)

6 Göyüşov, R. (1984). Xristianstvo v Kavkazskoy Albanii [Christianity in Caucasian Albania]. Elm Nəşriyyatı. (In Russian)

7 Məmmədli, A. (2004). Qədim və müasir tariximizə dair [On our ancient and modern history]. Adiloğlu Nəşriyyatı. (In Azerbaijani)

8 Attar, A. (2014). Ermeni Kimliği’nin anatomisi [The anatomy of Armenian identity]. Journal of Academic Inquiries, 2(1), 291–308. https://izlik.org/JA24BH86CW (In Turkish)

9 Məmmədova, F. (1993). Azərbaycanın siyasi tarixi və tarixi coğrafiyası [Political history and historical geography of Azerbaijan]. Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı. (In Azerbaijani)

10 Musayev, E. (2005). Azerbaycan’da Hristiyanlık ve çağdaş Hristiyan akımları [Christianity and contemporary Christian movements in Azerbaijan] [Doctoral dissertation, Marmara Üniversitesi]. (In Turkish)

11 Afandiyev, N. (2019). Geçmişten günümüze Azerbaycan Alban Udi halkının Hristiyanlık serüveni [The Christian journey of the Azerbaijan Alban Udi people from past to present]. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 10(22), 197–216. https://doi.org/10.35415/sirnakifd.542089 (In Turkish)

12 Gandzaketsi, K. (1976). İstoriya Armenii (L. A. Hanlaryan, Trans.). (In Russian)

13 Celalyan, Y. H. (1992). Alban ölkəsinin qısa tarixi [A brief history of Albania]. (In Azerbaijani)

14 Lalayan, A. (1936). O reznıe v 1918–1920-x godov [On the massacres of 1918–1920]. Jurnal Vostok, (2–3). (In Russian)

15 Rəcəbli, Q. (2013). Azərbaycan tarixi oçerklər [Essays on the history of Azerbaijan]. Elm və Təhsil Nəşriyyatı. (In Azerbaijani)

16 Kalafat, Y. (2012). Gregoryen Türklerde halk inançları [Folk beliefs among Gregorian Turks]. Berikan Yayınları. (In Turkish)

17 Qoş, M. (2006). Alban salnaməsi [The Albanian chronicle]. Avrasya Nəşriyyatı. (In Azerbaijani)

18 BMT Təhlükəsizlik Şurasının Dağlıq Qarabağ münaqişəsi üzrə qətnamələri [UN Security Council resolutions on the Nagorno-Karabakh conflict]. (n.d.). http://anl.az/el/emb/QARABAQ/beynelxalq-senedler/bmt.pdf (In Azerbaijani)

19 Paşazadə, A. (1991). Qafqazda İslam: Tarix və müasirlik [Islam in the Caucasus: History and modernity]. Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı. (In Azerbaijani)

20 İsmayilov, F., & Ağayev, A. (2007). Alban mədəniyyətinə erməni təcavüzü [Armenian encroachment on Albanian culture]. MSV Nəşriyyatı. (In Azerbaijani)

21 Bünyadov, Z., & Yusifov, Y. B. (2005). Azərbaycan tarixi: Ən qədim zamanlardan XX əsrədək [History of Azerbaijan: From ancient times to the twentieth century] (Cild 2). Çıraq Nəşriyyatı. (In Azerbaijani)

22 Goş, M. (1954). Sudebnik (B. M. Arutyunyan, Trans.). (In Russian)

23 Eremyan, S. T. (1958). Ideologiya i kultura Albanii III–VII vv. [Ideology and culture of Albania in the 3rd–7th centuries]. In Oçerki istorii SSSR III–IX vv. (In Russian)

24 Azərbaycan tarixi: 7 cilddə [History of Azerbaijan: In 7 volumes]. (2007). Müəlliflər kollektivi. (In Azerbaijani)

25 Asadov, V. (2009, July 25). Qafqaz Albaniyasının məbədləri [Temples of Caucasian Albania]. Xalq qəzeti. (In Azerbaijani)

26 Alizada, A. (2018). Azərbaycanda Xristianlıq [Christianity in Azerbaijan]. Şərq-Qərb nəşriyyatı. (In Azerbaijani)

27 Cowe, P. S. (2008). Church and diaspora: The case of the Armenians. In History of Christianity (Vol. 5, pp. 404–456). Cambridge University Press.

28 Ormaniyan, M. (1913). Armyanskaya Tserkov’, ee istoriya, uchenie, upravlenie, vnutrenniy stroy, literatura, ee nastoyashchee [The Armenian Church: Its history, doctrine, administration, internal structure, literature, and present state]. (In Russian)

29 Kalankatuklu, M. (2006). Alban tarixi [History of Albania] (Z. Bünyadov, Trans.). Avrasiya Nəşriyyatı. (In Azerbaijani)

30 Qarabağ: Suallar və faktlar [Karabakh: Questions and facts]. (2005). (A. Əhmədov & H. Öztürk, Eds.). Qismət. (In Azerbaijani)

31 Balayev, A. (1993). Azərbaycan tarixi [History of Azerbaijan]. (In Azerbaijani)

Лицензия Creative Commons

Это произведение доступно по лицензии Creative Commons «Attribution» («Атрибуция») 4.0 Всемирная.

Copyright (c) 2026 Анар Гафаров