Қазақстанның ғылыми-технологиялық саясатындағы институционалдық шектеулер және толық технологиялық цикл моделіне көшу
DOI:
10.48010/kq5n6e25Кілт сөздер
ғылыми-технологиялық саясат, ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар (ҒЗТКЖ), коммерцияландыру, технологиялар трансфері, Technology Readiness Levels (TRL) (технологиялық дайындық деңгейлері), толық технологиялық цикл, ғылымды цифрландыру, ғылымды қажетсінетін аумақтар
Аңдатпа
Мақалада Қазақстан Республикасының мемлекеттік ғылыми-технологиялық саясатының институционалдық даму тетіктері білім экономикасын қалыптастыру және технологиялық бәсекеге қабілеттілікті арттыру тұрғысынан зерттеледі. Зерттеудің мақсаты – ғылыми әлеуеттің технологиялық және экономикалық нәтижелерге трансформациялануына кедергі келтіретін институционалдық шектеулерді айқындау, сондай-ақ ғылыми-технологиялық саясатты жетілдірудің негізгі бағыттарын негіздеу.
Зерттеу нәтижелері нормативтік-құқықтық базаның жүйелі жетілдірілуіне, ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді қаржыландыру көлемінің ұлғаюына, ғылымды мемлекеттік қолдау тетіктерінің жетілдірілуіне және цифрлық ғылыми инфрақұрылымның дамуына қарамастан, ұлттық ғылыми-технологиялық жүйеде ғылымның өнеркәсіппен тиімді ықпалдасуын шектейтін институционалдық кедергілердің сақталып отырғанын көрсетті. Олардың қатарына тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарды қаржыландыру тетіктерінің жеткіліксіз дамуы, ғылыми-технологиялық күн тәртібін қалыптастыруға бизнестің әлсіз тартылуы, инновациялық инфрақұрылымның фрагменттелуі және ғылыми зерттеулерден әзірлемелерді өнеркәсіптік өндіріске енгізуге дейінгі үздіксіз үдерісті қамтамасыз ететін толық технологиялық циклдің болмауы жатады.
Шетелдік тәжірибеге жүргізілген салыстырмалы талдау негізінде мемлекеттік ғылыми-технологиялық саясаттың тиімділігін арттыру ғылыми қызметті қолдауға басымдық беретін модельден технологиялардың толық өмірлік циклін басқаруға негізделген модельге көшуді талап ететіні дәлелденді. Зерттеудің ғылыми жаңалығы ғылыми зерттеулерді қаржыландыруды, тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарды, технологиялар трансферін, цифрлық инфрақұрылымды, сондай-ақ мемлекет, ғылым және бизнес арасындағы өзара іс-қимылды бірыңғай ғылыми-технологиялық экожүйенің өзара байланысты элементтері ретінде қарастыратын институционалдық модельді негіздеуде көрінеді. Зерттеу нәтижелерінің практикалық маңыздылығы оларды Қазақстан Республикасының мемлекеттік ғылыми-технологиялық саясатының тетіктерін жетілдіруде және ұлттық инновациялық жүйені одан әрі дамытуда пайдалану мүмкіндігімен айқындалады.
Дәйексөзді қалай келтіруге болады
Әдебиеттер тізімі
1 Qazaqstan Respublikasy Strategiyalyq josparlau jäne reformalar agenttiginiñ Ūlttyq statistika byurosy. (2025). Qazaqstan Respublikasyndağy ğylymnyñ ağymdağy küyi jäne damuı turaly: 2024–2025 jyldarğa arnalğan statistikalyq derekter [Current state and development of science in the Republic of Kazakhstan: Statistical data for 2024–2025]. https://stat.gov.kz (In Kazakh)
2 OECD. (n.d.). Research and Development Statistics (RDS). https://www.oecd.org/en/data/datasets/research-and-development-statistics.html
3 Memleket basşysy Qasym-Jomart Toqaevtyñ Qazaqstan halqyna «Ädiletti Qazaqstan: barşağa jäne ärkimge arnalğan ekonomikalyq ösіm» atty Joldaýy [Address of the Head of State Kassym-Jomart Tokayev to the People of Kazakhstan “Just Kazakhstan: Economic Growth for All”]. (n.d.). https://www.akorda.kz/ru/addresses/addresses_of_president/poslanie-glavy-gosudarstva-kasym-zhomarta-tokaeva-narodu-kazahstana-spravedlivyy-kazahstan-ekonomicheskiy-kurs-dlya-vseh (In Kazakh)
4 Qazaqstan Respublikasynda joğary bilim men ğylymdy damytudyñ 2023–2029 jyldarğa arnalğan tūjyrymdamasy: Qazaqstan Respublikasy Ükimetiniñ 2023 jylğy 28 nauryzdağy № 248 qaulysy [Concept for the Development of Higher Education and Science in the Republic of Kazakhstan for 2023–2029: Resolution No. 248 of the Government of the Republic of Kazakhstan dated March 28, 2023]. (2023). (In Kazakh)
5 Ğylym turaly: Qazaqstan Respublikasynyñ 2011 jylğy 18 aqpandağy № 407-IV Zaŋy [On Science: Law of the Republic of Kazakhstan No. 407-IV dated February 18, 2011]. (2011). Qazaqstan Respublikasy normativtik quqyqtyq aktileriniñ «Ädilet» aqparattyq-quqyqtyq jüyesi. https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z1100000407 (In Kazakh)
6 Ğylym jäne tehnologiyalyq sayasat turaly: Qazaqstan Respublikasynyñ 2024 jylğy 1 şildedegi № 102-VIII Zaŋy [On Science and Technology Policy: Law of the Republic of Kazakhstan No. 102-VIII dated July 1, 2024]. (2024). Qazaqstan Respublikasy normativtik quqyqtyq aktileriniñ «Ädilet» aqparattyq-quqyqtyq jüyesi. https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2400000102 (In Kazakh)
7 OECD. (n.d.). Main Science and Technology Indicators (MSTI). OECD Publishing. https://www.oecd.org
8 Qazaqstan Respublikasynyñ Prezidentі janındağy Qazaqstan Respublikasynyñ Ūlttyq ğylym akademiyasy. (2023). Ğylym jönindegi ūlttyq bayandama – 2023 [National report on science – 2023]. https://qazscience.gov.kz/ru/category/report (In Kazakh)
9 Ğylymi jäne (nemese) ğylymi-tehnikalyq qyzmet nätijelerin kommertsiyalandyru turaly: Qazaqstan Respublikasynyñ 2015 jylğy 31 qazandağy № 381-V Zaŋy [On Commercialization of the Results of Scientific and/or Scientific-Technical Activities: Law of the Republic of Kazakhstan No. 381-V dated October 31, 2015]. (2015). Qazaqstan Respublikasy normativtik quqyqtyq aktileriniñ «Ädilet» aqparattyq-quqyqtyq jüyesi. https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z1500000381 (In Kazakh)
10 Lindner, R., Edler, J., & Daimer, S. (2024). Understanding paradigm change in science, technology and innovation policy: Between science push and policy pull. In J. Edler & R. Walz (Eds.), Systems and innovation research in transition: Research questions and trends in historical perspective (pp. 7–37). Springer Nature Switzerland.
11 «Qoldanbaly ğylymi-zertteu jäne täjiribelik-qūrylştylyq jūmystar jobalaryn kommertsiyalandyru üderisterin tiimdi retteu tetikterin jetildiru» [Improving mechanisms for the effective regulation of the commercialization processes of applied research and experimental design projects]. (n.d.). https://science-fund.kz/%d0%bd%d0%b0%d1%88%d0%b8%d0%bf%d1%80%d0%be%d0%b5%d0%ba%d1%82%d1%8b (In Kazakh)
12 Ğylym qorynyñ «2023–2025 jyldarğa arnalğan bağdarlamalyq-nysanal y qarzhylandyru jobasy» boiynşa esebi [Report of the Science Fund on the “Program-Targeted Financing Project for 2023–2025”]. (n.d.). (In Kazakh)
Бұл жұмыс Creative Commons атрибуты бойынша лицензияланған. 4.0 Халықаралық лицензия.
Авторлық құқық (c) 2026 Айганым Шерияздан, Бибигуль Бюлегенова, Озгюр Нуркан