ҚАЗІРГІ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ҚАЗАҚТАРДЫҢ КӨПҚЫРЛЫ ДІНИ БІРЕГЕЙЛІКТЕРІ: ИСЛАМ МЕН ДӘСТҮРЛІ МӘДЕНИ МҰРА АРАСЫНДА
DOI:
10.48010/3nm4aq14Кілт сөздер
көпқырлы діни бірегейліктер, қазіргі Қазақстан, ислам, дәстүрлі мәдени мұра, тәңіршілдік, дәстүр.
Аңдатпа
Бұл ғылыми мақала Қазақстандағы қазіргі қоғамдық дискурсты исламның қазақ ұлттық бірегейлігін қалыптастырудағы рөлі тұрғысынан талдайды. Соңғы жылдары қызу талқыланған ақпараттық кейстерді талдау негізінде қазақ тұрғындары арасында туындаған дін мәселелері жөніндегі пікірталастың бағыттары қарастырылады. Негізгі пікірлер күнделікті тілде ислам терминологиясын қолдану, діни киім кию, Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының қызметі мен «childfree» ұғымы, полигамияға қатысты көзқарастар, сондай-ақ діни қайраткерлер мен интернет қолданушыларының қоғамдық реакция тудырған мәлімдемелері төңірегінде өрбиді. Аталмыш мәселелерді талқылау діни шеңберден әлдеқайда асып, тіл, дәстүрлі мәдениет, отбасылық құндылықтар, әйел құқықтары, сөз бостандығының шекаралары және зайырлы мемлекет қағидалары сияқты кең ауқымды тақырыптарды қамтитыны көрсетілген.
Қоғамдық дискурсты талдау негізінде қазіргі қазақ қоғамы мүшелерінің ислам мен оның ұлттық бірегейлік құрылымындағы рөлі жөніндегі дүниетанымдарының шартты типологиясы ұсынылды. Тұжырымдай келе, қазақ қоғамында көзқарастар спектрінің алуандылығы көрсетілді. Олар діни фундаментализмнен айқын зайырлылыққа дейінгі әртүрлі санаттарды қамтиды, ал олардың арасындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтар қоғамдық пікірталастың нақты тақырыбы мен мәселесіне байланысты өзгермелі екені анықталды. Исламның рөліне қатысты туындаған пікірталастар посткеңестік трансформация контекстінде ұлттық болмысты қайта пайымдау үдерісін және исламдық мұра, дәстүрлі қазақ мәдениеті мен зайырлы мемлекет құндылықтары арасындағы тепе-теңдікті іздеуді көрсетеді.
Дәйексөзді қалай келтіруге болады
Әдебиеттер тізімі
1 Rakhimbayev, A. (n.d.). [Facebook post]. Facebook. https://www.facebook.com/rakhimbaev/posts/%D0%B0%D1%80%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D1%81-%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%D1%8E-%D0%B8-%D0%B2-%D0%B7%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B8-%D0%BB%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D1%82%D0%B5-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD-%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD/4204119043157168/ (In Russian)
2 Snyat’ platok i nachat’ zanovo: Kto eshche iz zvezd Kazakhstana snyal khidzhab [Take off the headscarf and start over: Which other Kazakhstan celebrities have removed the hijab]. (2026, May 6). Kursiv. https://kz.kursiv.media/2026-05-06/aina-snyat-platok-i-nachat-zanovo-kto-eshhe-iz-zvezd-kazahstana-snyal-hidzhab/ (In Russian)
3 Eshchyo odna izvestnaya kazakhstanskaya bloger snyala khidzhab [Another well-known Kazakh blogger has removed her hijab]. (n.d.). Bes.media. https://bes.media/news/eshyo-odna-izvestnaya-kazahstanskaya-bloger-snyala-hidzhab-ad9f15/ (In Russian)
4 Kazakhstanskiy bloger obvinil influenserov v mode na snyatie khidzhaba v Seti [Kazakh blogger accused influencers of creating a trend of removing the hijab online]. (n.d.). NewTimes.kz. https://newtimes.kz/obshchestvo/219451-kazakhstanskii-bloger-obvinil-infliuenserov-v-mode-na-sniatie-khidzhaba-v-seti (In Russian)
5 Chayldfri ükimi [Fatwa on childfree]. (2026, June 23). Qazaqstan musulmandary dini basqarmasy. https://www.muftyat.kz/kk/fatwa/fetvy/2026-06-23/48551-chajldfri-km/ (In Kazakh)
6 Qūrbänäli ishan. (n.d.). Namaz oqımaytyndar Tozaqqa kete me? [Will those who do not perform namaz go to Hell?] [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=YIZvaIFLZJo (In Kazakh)
7 Podcast fallout: Imam punished for ‘gift’ wife comment. (2026, March 30). Kursiv. https://kz.kursiv.media/en/2026-03-30/engk-yeri-podcast-fallout-imam-punished-for-gift-wife-comment/
8 V Aktobe vynesli prigovor muzhchine, nazvavshemu dombu «kharamom» [A man who called the dombra “haram” was sentenced in Aktobe]. (2026, June 5). Kursiv. https://kz.kursiv.media/2026-06-05/nvbr-v-aktobe-vynesli-prigovor-muzhchine-nazvavshemu-dombru-haramom/ (In Russian)
9 Na vyskazyvavshegosya pro Nauryz zaveli ugolovnoe delo [A criminal case was opened against a person who made statements about Nauryz]. (n.d.). KazTAG. https://kaztag.kz/ru/news/na-vyskazyvavshegosya-pro-nauryz-zaveli-ugolovnoe-delo (In Russian)
10 Korzhumbekova, R. (n.d.). «Muzyka — kharam, pevtsy — glashatai shaitana»: Na zhitelya Turkestanskoy oblasti zaveli ugolovnoe delo posle rechi na toe [“Music is haram, singers are heralds of Satan”: Criminal case opened against a resident of Turkestan Region after a speech at a toi]. Orda.kz. https://orda.kz/muzyka-haram-pevcy-glashatai-shajtana-na-zhitelja-turkestanskoj-oblasti-zaveli-ugolovnoe-delo-posle-rechi-na-toe-417489/ (In Russian)
11 Muftyatkz. (n.d.). [Instagram post]. Instagram. https://www.instagram.com/p/DbnS59PiAjh/?igsh=NXRsdXI4amlyNWt1&img_index=6
12 Turganbayeva, Zh. Zh., Seitakhmetova, N. L., Bektenova, M. K., & Zhandosova, S. M. (2019). Islamic identity in the context of history and its prospects: Religious and political aspects. Central Asia and the Caucasus, 20(2), 99–110.
13 Levin, J. (2022). New Age healing: Origins, definitions, and implications for religion and medicine. Religions, 13(9).
14 Strmiska, M. (2005). Modern paganism in world cultures: Comparative perspectives. ABC-CLIO.
15 York, M. (2003). Pagan theology: Paganism as a world religion. NYU Press.
16 Altaikyzy, A. (2024). Qazaqstandyqtardyñ būqarlyq sanasynyñ dini aspektіlerі [Religious aspects of the mass consciousness of Kazakhstanis]. Äl-Farabi, (4), 81–89. (In Kazakh)
17 Laruelle, M. (2007). Religious revival, nationalism and the ‘invention of tradition’: Political Tengrism in Central Asia and Tatarstan. Central Asian Survey, 26(2), 203–216.
18 Laruelle, M. (2006). Tengrism: In search for Central Asia’s spiritual roots. Central Asia-Caucasus Analyst, 8(5), 3–5.
19 Bayat, F., & Kaplan, H. (2026). The theological transformation of Tengrism from the ancient Turkish belief system to the modern era and its cultural interactions. Religions, 17(6), Article 693.
20 Khakimov, A. (n.d.). Pochemu bol’shinstvo kazakhov — «neosoznannye» tengriantsy? [Why are most Kazakhs “unconscious” Tengrians?]. Exclusive.kz. https://exclusive.kz/pochemu-bolshinstvo-kazahov-neosoznannye-tengrianczy/ (In Russian)
21 Ulitin, I. (n.d.). «My ne protiv islama»: Pochemu tengrianstvo prosyat zaregistrirovat’ v Kazakhstane kak ofitsial’nuyu religiyu [“We are not against Islam”: Why are people asking for Tengrism to be registered as an official religion in Kazakhstan]. Orda.kz. https://orda.kz/my-ne-protiv-islama-pochemu-tengrianstvo-prosjat-zaregistrirovat-v-kazahstane-kak-oficialnuju-religiju-390899/ (In Russian)
22 Fat’yanova, U. (n.d.). Kak v Kazakhstane zhivut tengriantsy [How Tengrians live in Kazakhstan]. CABAR.asia. https://cabar.asia/ru/kak-v-kazahstane-zhivut-tengriantsy (In Russian)
Бұл жұмыс Creative Commons атрибуты бойынша лицензияланған. 4.0 Халықаралық лицензия.
Авторлық құқық (c) 2026 Айкерим Алтайкызы