«ЖОЛ» ҰҒЫМЫНЫҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ АСПЕКТІСІ: ҚАЗАҚ МӘДЕНИЕТІ МЕН ЖАҺАНДЫҚ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ФИЛОСОФИЯНЫҢ СИНТЕЗІ
DOI:
10.48010/vpa1bz63Кілт сөздер
«жол» ұғымы, экологиялық философия, табиғатпен үйлесімділік, қазақтың экологиялық мәдениеті, терең экология, тұрақты даму, экологиялық этика
Аңдатпа
Жаһандық экологиялық дағдарыстың философиялық тамыры «жол» ұғымының экологиялық аспектісі арқылы зерттеледі. Зерттеудің басты ұстанымы – қазіргі экологиялық дағдарыс тек технологиялық немесе саяси мәселе емес, ол адамзаттың табиғатпен қарым-қатынасындағы философиялық бағдардың бұзылуының салдары. «Жол» (қаз. жол, грек. hodos, араб. тариқ) ұғымы осы бағдарды қалпына келтірудің концептуалдық негізі ретінде талданады. «Жолдың» экологиялық аспектісі үш деңгейде ашылады: онтологиялық – табиғаттың өз заңдылықтарымен үйлесімді болу, гносеологиялық – ғылыми және дәстүрлі экологиялық білімнің синтезі, аксиологиялық – табиғат алдындағы моральдық жауапкершілік. Батыс экологиялық философиясы мен шығыс дәстүрлерінің (даосизм, буддизм) салыстырмалы талдауы арқылы «жолдың» трансмәдени экологиялық мазмұны айқындалады. Қазақ мәдениетіндегі «жол» коды – «Жер-Ана» концептісі, Жер-Су культі, тыйымдар жүйесі, фольклор – батыстық экоцентристік этиканың тәжірибелік үлгісі болып табылады және жаһандық экологиялық философияның теориялық тұжырымдарын мәдени-тәжірибелік деңгейде толықтырады. Бұл синтез заманауи экологиялық саясат, білім беру жүйесі мен БҰҰ Тұрақты даму мақсаттарын іске асырудың мәдени-философиялық ресурсы ретінде практикалық маңызға ие.
Дәйексөзді қалай келтіруге болады
Әдебиеттер тізімі
1 Lao-tszy. (2020). Dao de tszin [Tao Te Ching]. AST. (In Russian)
2 Naess, A. (1989). Ecology, community and lifestyle: Outline of an ecosophy. Cambridge University Press.
3 Mikhaylovskiy, A. V. (2009). Martin Khaydegger – filosof na lesnoy trope [Martin Heidegger – philosopher on the forest path]. Vestnik Samarskoy gumanitarnoy akademii. Seriya «Filosofiya. Filologiya», (2), 112–121. (In Russian)
4 Glazachev, S. N., & Glazacheva, A. O. (2013). Ekologicheskaya kul’tura – metafora epokhi peremen [Ecological culture – a metaphor of an era of change]. Vestnik MGGU im. M. A. Sholokhova. Seriya «Sotsial’no-ekologicheskie tekhnologii», (2), 7–12. (In Russian)
5 Naess, A. (1986). The deep ecological movement. Philosophical Inquiry, 8(1–2), 10–31.
6 Jonas, H. (1984). The imperative of responsibility: In search of an ethics for the technological age. University of Chicago Press.
7 White, L. (1967). The historical roots of our ecologic crisis. Science, 155(3767), 1203–1207.
8 Leopold, A. (1949). A Sand County almanac, and sketches here and there. Oxford University Press.
9 Shue, H. (2017). Mitigation: First imperative of environmental ethics. In S. M. Gardiner & A. Thompson (Eds.), The Oxford handbook of environmental ethics (pp. 465–473). Oxford University Press.
10 Callicott, J. B., & Frodeman, R. (Eds.). (2008). Encyclopedia of environmental ethics and philosophy (Vols. 1–2). Macmillan Reference USA.
11 Witoszek, N., & Brennan, A. (Eds.). (1999). Philosophical dialogues: Arne Næss and the progress of ecophilosophy. Rowman & Littlefield.
12 Sachs, J. D. (2015). The age of sustainable development. Columbia University Press.
13 Nabi, A., Nurqabekuly, S., Tolegen, M., & Ghinayatuly, A. (2020). Ecosophy nemese kieli tabighat [Ecosophy or sacred nature]. Astana. (In Kazakh)
14 Ekologiyalyq jauapkershilik: Koshpendiler madenietinen ne uirenuge bolady? (2023, March 3). [Environmental responsibility: What can we learn from nomadic culture?]. Stan.kz. https://stan.kz/jusan-bank-ekologiyalik-zhauapkershiligi-koshpendiler-m-377764/ (In Kazakh)
15 Sartkozhauly, K. (2009). Qazaqtyn salt-dasturleri men adet-ghuryptary [Kazakh customs and traditions]. Almaty. (In Kazakh)
16 Qondybai, S. (1997). Qazaq mifologiyasyna kirispe [Introduction to Kazakh mythology]. Almaty. (In Kazakh)
17 Qazaqstan Respublikasynyn Ekologiya kodeksi (2021 zhylghy 2 qantardagy № 400-VI QR Kodeksi) [Environmental Code of the Republic of Kazakhstan (Code of the Republic of Kazakhstan No. 400-VI dated January 2, 2021)]. (2021). Informatsionno-pravovaya sistema normativnykh pravovykh aktov Respubliki Kazakhstan «Adilet». https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K2100000400 (In Kazakh)
18 Ferret, C. (2017). Bêtes et gens: Techniques pastorales dans deux aouls kazakhs. Études rurales, (200), 156–197.
Бұл жұмыс Creative Commons атрибуты бойынша лицензияланған. 4.0 Халықаралық лицензия.
Авторлық құқық (c) 2026 Ырсалды Анламасова, Мира Манасова, Торгын Садыкова