САЯСИ РЕФОРМАЛАР ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ПАРЛАМЕНТ: АЗАМАТТЫҚ ҚАТЫСУДЫ ҚОЛДАУ ЖӘНЕ МҮДДЕЛІ ТОПТАРДЫ ИНСТИТУЦИОНАЛДАУ ТЕТІГІ РЕТІНДЕ
DOI:
10.48010/zxbjs569Кілт сөздер
Парламент, Құрылтай, Конституциялық комиссия, сайлау жүйесі, аралас жүйе, пропорционалды жүйе, лоббизм, мүдделі топтар, тежемелік және тепе-теңдік жүйесі
Аңдатпа
Бұл мақала Қазақстан Республикасындағы сайлау жүйелерінің эволюциясы мен Парламент Мәжілісінің қызмет тиімділігі арасындағы өзара байланысты қазіргі конституциялық реформалар қарсаңында талдауға арналған. Зерттеу барысында мажоритарлық, аралас және пропорционалды сайлау жүйелері қолданылған әртүрлі шақырылымдардағы парламенттік белсенділік көрсеткіштері салыстырмалы түрде қарастырылды. Эмпирикалық талдау депутаттық сауалдар саны, қаралған заң жобалары және парламенттік бақылау құралдарының қолданылу жиілігі негізінде жүргізілді.
Зерттеу нәтижелері сайлау жүйесінің формальды моделі парламент қызметінің тиімділігін автоматты түрде қамтамасыз етпейтінін көрсетті. Мәжіліс белсенділігінің деңгейі сайлау жүйесінен гөрі парламенттің атқарушы билікке тәуелсіздігіне, оның саяси жауаптылықты қамтамасыз ету қабілетіне және тежемелік әрі тепе-теңдік қағидаттарының нақты іске асуына тәуелді екені анықталды. Сонымен қатар, парламенттің ішкі және сыртқы лоббистік қысымдарды мемлекеттік мүддемен үйлестіру мүмкіндіктерінің шектеулі екені айқындалды.
Мақала қорытындылары қазіргі конституциялық реформалар контекстінде парламенттің атқарушы билік алдындағы жауаптылығын күшейту, парламенттік бақылау институттарын жетілдіру және импичмент пен үкіметке сенімсіздік білдіру тетіктерін институционалдық тұрғыдан қарастыру қажеттігін негіздейді.
Дәйексөзді қалай келтіруге болады
Әдебиеттер тізімі
1 Toqaev, Q. K. (2024). Ädiletti memleket. Birtūtas ūlt. Berekelі qoğam. Ūlttyq qūryltayda söylegen sözi [A just state. A united nation. A prosperous society. Speech at the National Kurultai]. Egemen Qazaqstan. (In Kazakh)
2 1993 jylğy 28 qañtarda qabyldanğan Qazaqstan Respublikasynyñ Konstitutsiyasy [Constitution of the Republic of Kazakhstan adopted on January 28, 1993]. (1993). Qazaqstan. (In Kazakh)
3 Locke, J. (1988). Sochineniya v trekh tomakh: T. 3 [Works in three volumes: Vol. 3]. Mysl’. (In Russian)
4 Montesquieu, C.-L. (1999). O dukhe zakonov [The spirit of the laws]. Mysl’. (In Russian)
5 Dahl, R. (2000). O demokratii [On democracy]. Aspekt Press. (In Russian)
6 Linz, H. (1994). Opasnosti prezidentstva [The perils of presidentialism]. Vek XX i mir, (7–8). (In Russian)
7 Norris, P. (2024). Electoral engineering: Voting rules and political behavior revisited. Cambridge University Press.
8 Carey, J. M., & Shugart, M. S. (2022). Electoral engineering and institutional design: The dynamics of mixed-member systems. Cambridge University Press.
9 Hall, P. A., & Taylor, R. C. (2023). New institutionalism in political science: Re-evaluating rational choice and historical approaches. Oxford University Press.
10 Madsen, T. (2025). Parliament as a mechanism of interest institutionalization: Corporate lobbying and electoral design. European Journal of Political Research, 64(2), 145–162.
11 Gelman, V. (2023). Politics of institutional transformation in post-Soviet states: Parliament and electoral systems. Routledge.
12 Hall, P., & Taylor, R. (1996). Political science and the three new institutionalisms. Political Studies, 44(5), 936–957.
13 Sartori, G. (1997). Comparative constitutional engineering: An inquiry into structures, incentives and outcomes. NYU Press.
14 Duverger, M. (1954). Political parties: Their organization and activity in the modern state. Methuen.
15 Lijphart, A. (1999). Patterns of democracy: Government forms and performance in thirty-six countries. Yale University Press.
16 Lijphart, A. (1994). Electoral systems and party systems: A study of twenty-seven democracies, 1945–1990. Oxford University Press.
17 Shugart, M. S., & Carey, J. M. (1992). Presidents and assemblies: Constitutional design and electoral dynamics. Cambridge University Press.
18 Reynolds, A., Reilly, B., & Ellis, A. (2008). Electoral system design: The new International IDEA handbook. International IDEA.
19 Norton, P. (1993). Parliaments and pressure politics. Routledge.
20 Montesquieu, C.-L. (1748). De l’esprit des lois. Garnier.
21 Hall, P., & Taylor, R. (1996). Political science and the three new institutionalisms. Political Studies, 44(5), 936–957.
22 Dahl, R. (1967). Pluralist democracy in the United States. University of Chicago Press.
23 Binderkrantz, A. (2005). Interest group strategies: Navigating between insider and outsider tactics. Journal of Public Affairs, 5, 5–20.
24 Lowi, T. (1979). The end of liberalism. W. W. Norton.
25 Bentley, A. (1908). The process of government. Harvard University Press.
26 Schmitter, P. (1974). Still the century of corporatism? The Review of Politics, 36(1), 85–131.
27 Olson, M. (1965). The logic of collective action: Public goods and the theory of groups. Harvard University Press.
28 Svallfors, S. (2016). Politics as organized combat: New institutionalism and the study of social policy. Political Studies, 64(3), 505–524.
29 Qazaqstan Respublikasy Parlamentі Mäjіlіsі. (n.d.). Deputattyq saualdar [Deputy inquiries]. https://mazhilis.parlam.kz/kk/activity/deputys-requests (In Kazakh)
30 Dahl, R. (1998). On democracy. Yale University Press.
31 Stigler, G. J. (1971). The theory of economic regulation. The Bell Journal of Economics and Management Science, 2(1), 3–21.
Бұл жұмыс Creative Commons атрибуты бойынша лицензияланған. 4.0 Халықаралық лицензия.
Авторлық құқық (c) 2026 Есенжол Алияров, Нургиса Кушеров, Даурен Несипкалиев