ИСЛАМДЫҚ ХАЛАЛ ҰҒЫМЫНЫҢ ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ СЕМАНТИКАЛЫҚ КЕҢЕЮІ: «АДАЛ» СӨЗІ НЕГІЗІНДЕ
DOI:
https://doi.org/10.48010/xzg1bf91Кілт сөздер:
адал, халал, арам, ұғымдар тарихы, қазақ дүниетанымы, семантикалық өріс, исламАңдатпа
Мақалада «адал» ұғымының қазақ тіліндегі мағыналық құрылымы мен оның исламдық халал ұғымымен арақатынасы қарастырылады. Сөздіктердегі мағыналардың реті сөз алдымен тағамға қатысты діни термин болып, моральдық мағынаға кейін ие болды деген ой туғызуы мүмкін. Зерттеу осы болжамды тарихи деректер арқылы тексереді. Материал ретінде сөздіктер, кеңес кезеңіне дейінгі мәтіндер (жыраулар, XIX ғасыр ақындары, Абай, Шәкәрім, А. Байтұрсынұлы, батырлар жыры т.б.), мақал-мәтелдер және Алматы қазақ тілі корпусындағы «адал» сөзі кездесетін 194 сөйлем алынды. Мәтіндерден жиналған үзінділер сөздің нені бағалайтынына қарай жіктелді. Талдау Р. Козеллектің ұғымдар тарихына, А. Вежбицканың кілт сөздер тәсіліне және Д. Геерартстың тарихи прототиптік семантикасына сүйенеді. XIX ғасырда сөздің «халал», «алал» және «адал» деген үш нұсқасы қатар қолданылғаны, ал XX ғасырдың басында «адал» нұсқасы басым болғаны анықталды. Кеңес кезеңіне дейінгі мәтіндерде «адал» мен «арам» тағаммен қатар еңбек пен табысқа, некеге, мінез бен билікке және адамның опалылығына қатысты айтылған. Демек, моральдық мағына кейін пайда болған жоқ, оның негізі исламдағы халал мен харам жүйесінің өзінде бар. Ұғымның адамға ауысуы түрік тілінде де кездеседі, бірақ қазақ тілінде ол досқа, жарға және қызметке опалы болу мағынасында ерекше дамыған. XX-XXI ғасыр корпусында «адал» тағамға өте сирек қолданылады (194 сөйлемнің 3-еуі).
Әдебиеттер тізімі
1 Altaikyzy, A., & Borbasov, S. (2024). Qazaqstanda halal industriyasyn uiymdastyru: máseleleri men múmkindikterine sayasi taldau [Organizing the halal industry in Kazakhstan: A political analysis of its challenges and opportunities]. Adam Álemi, (2(100)), 65–72. https://doi.org/10.48010/aa.v100i2.583 (In Kazakh)
2 Adal vmesto halal [Adal instead of halal]. (2015, March 2). Informburo.kz. https://informburo.kz/novosti/adal-vmesto-halal-458.html (In Russian)
3 Zhanuzaq, T., Omarbekov, S., & Júnisbek, Á. (Comps.). (2011). Qazaq ádebi tiliniń sózdigi [Dictionary of the Kazakh literary language] (Vol. 1). Qazaq entsiklopediyasy. (In Kazakh)
4 Qazaqtyń etnografiyalyq kategoriyalar, uǵymdar men ataularynyń dástúrli júiesi: Entsiklopediya [Traditional system of Kazakh ethnographic categories, concepts, and names: Encyclopedia] (Vol. 1). (2011). DPS. (In Kazakh)
5 Utegenova, K. T., & Yergalieva, K. K. (2024). “Adaldyq” kontseptiniń kontseptualdyq erekshelikteri [Conceptual features of the concept of “honesty”]. BQU habarshysy, (2(94)), 104–113. https://doi.org/10.37238/2960-1371.2960-138X.2024.94(2).43 (In Kazakh)
6 Ğabithanuly, Q., & Sabyr, M. (2025). Dini termindik uǵymdar — islamdyq jáne dástúrli qazaqy dúnietanymnyń tildegi kórinisi [Religious terminology as a linguistic expression of Islamic and traditional Kazakh worldviews]. QazUU habarshysy. Filologiya seriyasy, (3(199)), 42–54. https://doi.org/10.26577/EJPh202519934 (In Kazakh)
7 Nurdáuletova, B. I., Shokhaev, M. T., & Keńǵanova, A. B. (2022). Zhyraular poetikasyndaǵy “shynaiy adam” kontseptisi [The concept of the “authentic person” in the poetics of zhyrau]. Turkic Studies Journal, 4(2), 72–85. https://doi.org/10.32523/2664-5157-2022-2-72-85 (In Kazakh)
8 Dúngenbai, E. N., Otarbekova, Zh. K., & Kaimaz, Z. (2021). Amanat pen qiyanat kontseptileri opozitsiya retinde [The concepts of amanat and qiyanat as an opposition]. QazUQyzPU habarshysy, (2). (In Kazakh)
9 Privratsky, B. G. (2001). Muslim Turkistan: Kazak religion and collective memory. Curzon.
10 Radlov, V. V. (1893). Opyt slovarya tyurkskikh narechii [An attempt at a dictionary of Turkic dialects] (Vol. 1, Pt. 1). Imperatorskaya Akademiya nauk. (In Russian)
11 Qurmanbaiuly, Sh., Isaqova, S., Mizamkhan, B., Álimbek, G., Mamyrbekova, G., & Boranbaev, D. (Comps.). (2019). Qazaq tiliniń kirme sózder sózdigi [Dictionary of loanwords in the Kazakh language]. Ulttyq audarma byurosy. (In Kazakh)
12 Sypyra, Asanqaigy, Qaztugan, Dospambet, Shalkiiz, Buqar Qalqamanuly, et al. (2014). Shyǵarmalary. Nurly Press.kz. (In Kazakh)
13 Babataiuly, D. (2013). Shyǵarmalary: Óleńder, dastandar, mysal óleńder [Collected works: Poems, epics, and illustrative poems] (S. Qorabai, Comp.). Ana tili. (In Kazakh)
14 Mońkeuly, M. (2013). Shyǵarmalary [Collected works] (B. Omarov, Comp.). Ana tili. (In Kazakh)
15 Qanaiuly, Sh. (2013). Shyǵarmalary: Tolǵaular, aitystar, dastandar [Collected works: Philosophical poems, poetic contests, and epics] (Q. Mádibaeva, Comp.). Ana tili. (In Kazakh)
16 Abai. (1995). Shyǵarmalarynyń eki tomdyq tolyq jinaǵy [Complete two-volume collection of works]. Zhazushy. (In Kazakh)
17 Altynsarin, Y. (1879). Qazaq khrestomatiyasy [Kazakh reader]. (In Kazakh)
18 Ghabitov, T. Kh., & Nurmuratov, S. E. (Comps.). (2008). Qazaq halqynyń filosofiyalyq murasy [The philosophical heritage of the Kazakh people] (Vol. 11: XX gasyr basyndaǵy qazaq filosofiyasy). Audarma. (In Kazakh)
19 Baitursynuly, A. (2013). Alty tomdyq shyǵarmalar jinaǵy [Six-volume collected works] (Vol. 4). El-shezhire. (In Kazakh)
20 Babalar sózi: Júz tomdyq [Words of the ancestors: One-hundred-volume series] (Vol. 43: Batyrlar zhyry [Heroic epics]). (2007). Foliant. (In Kazakh)
21 Babalar sózi: Júz tomdyq [Words of the ancestors: One-hundred-volume series] (Vol. 44: Batyrlar zhyry [Heroic epics]). (2007). Foliant. (In Kazakh)
22 Babalar sózi: Júz tomdyq [Words of the ancestors: One-hundred-volume series] (Vol. 65: Qazaq maqal-mátelderi [Kazakh proverbs and sayings]). (2010). Foliant. (In Kazakh)
23 Babalar sózi: Júz tomdyq [Words of the ancestors: One-hundred-volume series] (Vol. 66: Qazaq maqal-mátelderi [Kazakh proverbs and sayings]). (2010). Foliant. (In Kazakh)
24 Madieva, G. B., & Umatova, Zh. M. (2015). Ob Almatinskom korpuse kazakhskogo yazyka [On the Almaty Corpus of the Kazakh Language]. Vestnik KazNU. Seriya filologicheskaya, (5(157)), 99–103. (In Russian)
25 Koselleck, R. (2004). Futures past: On the semantics of historical time. Columbia University Press.
26 Wierzbicka, A. (1997). Understanding cultures through their key words: English, Russian, Polish, German, and Japanese. Oxford University Press.
27 Geeraerts, D. (1997). Diachronic prototype semantics: A contribution to historical lexicology. Clarendon Press.
28 Ákimkhanov, A., & Anarbaev, N. (Trans.). (2021). Quran Karim: Qazaqsha túsindirmeli audarma [The Holy Quran: Explanatory translation into Kazakh]. Dáuir. (In Kazakh)
29 Al-Qaradawi, Y. (2001). The lawful and the prohibited in Islam (al-Halal wal-Haram fil Islam) (2nd ed.). Al-Falah Foundation.
30 Kamali, M. H. (2023). Shariǵat pen halal industriyasyndaǵy halal men haramnyń sipattamasy [Characteristics of halal and haram in Sharia and the halal industry]. International Institute of Islamic Thought. (In Kazakh)
31 Kamali, M. H. (2003). Principles of Islamic jurisprudence (3rd ed.). Islamic Texts Society.
32 Golden, P. B. (1992). An introduction to the history of the Turkic peoples. Otto Harrassowitz.
33 Izmailov, I. L. (2012). Prinyatie islama v Uluse Dzhuchi: Prichiny i etapy islamizatsii [The adoption of Islam in the Ulus of Jochi: Causes and stages of Islamization]. In I. M. Mirgaleev & E. G. Saifetdinova (Eds.), Islam i vlast’ v Zolotoi Orde: Sbornik statei [Islam and power in the Golden Horde: Collection of articles] (pp. 98–116). Institut istorii im. Sh. Mardzhani AN RT. (In Russian)
34 DeWeese, D. (1994). Islamization and native religion in the Golden Horde: Baba Tükles and conversion to Islam in historical and epic tradition. Pennsylvania State University Press.
35 Nurtazina, N. (2024). Islam i genezis kazakhskoi musul’manskoi traditsii [Islam and the genesis of the Kazakh Muslim tradition]. Muftiyat baspasy. (In Russian)
36 Istoriya Kazakhstana (s drevneishikh vremen do nashikh dnei) [History of Kazakhstan from ancient times to the present day] (Vol. 2). (1997). Atamura. (In Russian)
37 Nurtazina, N., Kozgambayeva, G., Yegizbaeva, M., Beisegulova, A., & Soikina, N. (2018). Religious identification of traditional Kazakh society in the 16th–19th centuries. European Journal of Science and Theology, 14(1), 93–102.
38 Valikhanov, Ch. Ch. (1984). Zamechaniya na tret’yu chast’ “Opisaniya kirgiz-kazach’ikh ord” A. Levshina [Comments on the third part of A. Levshin’s “Description of the Kyrgyz-Kazakh hordes”]. In Sobranie sochinenii (Vol. 1, p. 198). Glavnaya redaktsiya Kazakhskoi sovetskoi entsiklopedii. (In Russian)
39 Qatran, D., & Qyryqbaeva, E. (2023). Úi múlkine, taǵam-tamaqqa qatysty qazaqtyń dástúrli terminologiyasy [Traditional Kazakh terminology related to household property and food]. Abai atyndaǵy QazUPU habarshysy. Tarih jáne sayasi-áлеumettik ǵylymdar seriyasy, 2(77). https://doi.org/10.51889/2959-6017.2023.77.2.025 (In Kazakh)
40 Dulat Babataiuly, Makhambet Ótemisuly, et al. (2014). Shyǵarmalary [Collected works]. Nurly Press.kz. (In Kazakh)
41 Türk Dil Kurumu. (n.d.). Güncel Türkçe Sözlük [Contemporary Turkish dictionary]: Entries “Helal,” “helal süt emmek,” and “helalzade.” https://sozluk.gov.tr/ (In Turkish)
42 Almaty qazaq tili korpusy [Almaty Corpus of the Kazakh Language]. (n.d.). http://web-corpora.net/KazakhCorpus/search/ (In Kazakh)
Жүктеулер
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Кудырет Бекжанов, Амал Ахмед Мухаммед Элгарбауи
Бұл жұмыс Creative Commons атрибуты бойынша лицензияланған. 4.0 Халықаралық лицензия.