Діни мәдениет пен діни сана археологиясын зерттеудің теориялық және әдіснамалық мәселелері
DOI:
https://doi.org/10.48010/0ykx6t82Кілт сөздер:
білім археологиясы, діни мәдениет, діни сана, когнетивтік археология, ғұрып, сакралды кеңістік, Қазақстан, діни бірегейлікАңдатпа
Бұл мақалада діни мәдениет пен діни сананы археологиялық тұрғыдан зерттеудің теориялық және әдіснамалық мәселелері қарастырылады. Зерттеу барысында «археология» ұғымының екі негізгі мағынасы ажыратылады. Біріншісі өткен дәуірлерден сақталған материалдық ескерткіштер мен адам әрекетінің іздерін зерттеуге бағытталса, екіншісі Мишель Фуконың білім археологиясы тұжырымдамасы негізінде тарихи дискурстардың қалыптасу жағдайлары мен ережелерін талдауды қамтиды. Еңбекте Э. Б. Тайлор, Дж. Фрэзер және Э. Дюркгеймнің классикалық теориялары, когнитивті археологияның негізгі бағыттары, Д.Льюис-Уильямстың зерттеулері, сондай-ақ М.Элиаде мен М.Фуконың тұжырымдамалары талданады. Діни мәдениеттің материалдық көріністері ретінде жерлеу кешендері, мемориалдық құрылыстар, сакралды ландшафттар және Қазақстан аумағындағы ерте ислам кезеңіне жататын зираттар қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – археологиялық деректердің діни тәжірибелерді зерттеудегі мүмкіндіктері мен шектеулерін анықтау. Археологиялық материалдар өткен қоғамдардың діни рәсімдері мен ғұрыптық әрекеттерін реконструкциялауға мүмкіндік бергенімен, адамның жеке діни сенімдерін тікелей анықтай алмайтыны негізделеді. Осыған байланысты археологиялық фактілерді, ғылыми реконструкцияларды және зерттеушілік гипотезаларды ажыратуға негізделген кешенді әдіснамалық тәсіл ұсынылады. Зерттеу археологиялық, тарихи, кеңістіктік, антропологиялық және дінтанулық әдістерді ұштастырудың маңыздылығын көрсетеді. Бұл тәсіл діни мәдениеттің тарихи дамуын, материалдық көріністерін және әлеуметтік маңызын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.
Әдебиеттер тізімі
1 Foucault, M. (2008). Arkheologiya znaniya [The archaeology of knowledge]. Gallimard. https://doi.org/10.14375/NP.9782070119875 (In Russian)
2 Tylor, E. B. (1974). Pervobytnaya kul’tura: Issledovaniya razvitiya mifologii, filosofii, religii, iskusstva i obychaev [Primitive culture: Researches into the development of mythology, philosophy, religion, art, and custom]. (In Russian)
3 Frazer, J. G. (2001). Zolotaya vetv’: Issledovanie magii i religii [The golden bough: A study in magic and religion] (Vol. 2: Chapters XL–LXIX; M. Ryklin & I. Utekhin, Trans.; B. Malinowski, Afterword). TERRA—Knizhnyy klub. (In Russian)
4 Frazer, J. G., & Frazer, R. (1998). The golden bough: A study in magic and religion: A new abridgement from the second and third editions.
5 Durkheim, É. (1995). Sotsiologiya. Ee predmet, metod, prednaznachenie [Sociology: Its subject, method, and purpose] (A. B. Gofman, Trans., Comp., Afterword, & Notes). Kanon. (In Russian)
6 Renfrew, C., & Zubrow, E. B. W. (Eds.). (1994). The ancient mind: Elements of cognitive archaeology. Cambridge University Press. https://doi.org/10.2307/3034584
7 Wynn, T., & Coolidge, F. L. (2016). Evolutionary cognitive archaeology. In Oxford handbook of cognitive archaeology. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/ACPROF/9780190204112.003.0001
8 Currie, A., & Killin, A. (2019). From things to thinking: Cognitive archaeology. Mind & Language. https://doi.org/10.1111/MILA.12230
9 Lewis-Williams, D. (2002). The mind in the cave: Consciousness and the origins of art. Thames & Hudson. https://doi.org/10.5860/choice.40-5281
10 Lewis-Williams, D., & Pearce, D. (2005). Inside the Neolithic mind: Consciousness, cosmos and the realm of the gods. Thames & Hudson. https://doi.org/10.5860/choice.43-6622
11 Eliade, M. (1994). Svyashchennoe i mirskoe [The sacred and the profane] (N. K. Garbovskiy, Trans., Preface, & Commentary). Izdatel’stvo Moskovskogo universiteta. (In Russian)
12 Insoll, T. (2009). Materiality, belief, ritual—Archaeology and material religion: An introduction. Material Religion: The Journal of Objects, Art and Belief, 5, 260–264. https://doi.org/10.2752/175183409X12550007729824
13 Fogelin, L. (2007). The archaeology of religious ritual. Annual Review of Anthropology, 36, 55–71. https://doi.org/10.1146/ANNUREV.ANTHRO.36.081406.094425
14 Bendezu-Sarmiento, J. (2004). Archéologie de la mort, nécropoles, gestes funéraires et anthropologie biologique des populations Andronovo et Saka de l’âge du bronze à l’âge du fer au Kazakhstan: IIe et Ier millénaire av. J.-C.
15 Bendezu-Sarmiento, J., Ismagulova, A., Baipakov, K. M., & Samashev, Z. (2007). De l’âge du bronze à l’âge du fer au Kazakhstan, gestes funéraires et paramètres biologiques: Identités culturelles des populations Andronovo et Saka.
16 Outram, A., Stear, N. A., Kasparov, A., Usmanova, E., Varfolomeev, V., & Evershed, R. (2011). Horses for the dead: Funerary foodways in Bronze Age Kazakhstan. Antiquity. https://doi.org/10.1017/S0003598X00067478
17 Lepetz, S. (2013). Horse sacrifice in a Pazyryk Culture kurgan: The princely tomb of Berel’ (Kazakhstan). Selection criteria and slaughter procedures. Anthropozoologica. https://doi.org/10.5252/az2013n2a9
18 Galimzhanov, S., et al. (2018). The archaeological landscapes of Tamgaly and Eshkiolmes sanctuaries: Religious beliefs and cult ceremonies.
19 Bedel’baeva, M. V., Novozhenov, V. A., & Zhusupov, D. S. (2023). Sakral’nye landshafty Betpakdaly [Sacred landscapes of Betpakdala]. Arkheologiya Kazakhstana. https://doi.org/10.52967/akz2023.4.22.9.33 (In Russian)
20 Samashev, Z. (2022). Ob odnom pogrebal’no-pominal’nom obryade u rannikh sakov [On a funerary and commemorative rite among the early Saka]. Arkheologiya Kazakhstana. https://doi.org/10.52967/akz2022.3.17.9.31 (In Russian)
21 Dmitriev, E. A., & Kukushkin, A. I. (2023). Tyurkskiy kenotaf iz Tsentral’nogo Kazakhstana [A Turkic cenotaph from Central Kazakhstan]. Arkheologiya Kazakhstana. https://doi.org/10.52967/akz2023.3.21.125.135 (In Russian)
22 Zhuniskanov, A., Kurmangaliev, A., & Mysyr, O. (2024). Memorial’nye pamyatniki rannikh i srednevekovykh kochevnikov arkheologicheskogo kompleksa Kokentau [Memorial monuments of early and medieval nomads of the archaeological complex Kokentau]. Vestnik Evraziyskogo natsional’nogo universiteta imeni L. N. Gumileva. Seriya “Istoricheskie nauki. Filosofiya. Religiovedenie”. https://doi.org/10.32523/2616-7255-2024-147-2-117-136 (In Russian)
23 Nurzhanov, A., & Ternovaya, G. (2020). K voprosu o rasprostranenii i vliyanii islama v gorodakh yugo-zapadnogo Zhetysu vo vtoroy polovine VIII–XII vekov [On the spread and influence of Islam in the cities of southwestern Zhetysu in the second half of the 8th–12th centuries]. Povolzhskaya arkheologiya. https://doi.org/10.24852/pa2020.4.34.99.112 (In Russian)
24 Bullion, E., Maksudov, F., Henry, E., Merkle, A., & Frachetti, M. D. (2022). Community practice and religion at an early Islamic cemetery in Highland Central Asia. Antiquity, 96, 628–645. https://doi.org/10.15184/aqy.2021.106
25 Kubarev, G. V., & Nuskabay, A. (2023). Rannesrednevekovye memorial’nye ogrady Semirech’ya: Novye dannye [Early medieval memorial enclosures in Semirechye: New data]. Povolzhskaya arkheologiya. https://doi.org/10.24852/pa2023.2.44.72.86 (In Russian)
Жүктеулер
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Наталья Сейтахметова, Дильфуза Есенбаева
Бұл жұмыс Creative Commons атрибуты бойынша лицензияланған. 4.0 Халықаралық лицензия.