ИРАНДАҒЫ ХИКМЕТ ПЕН ФИЛОСОФИЯ ДӘСТҮРІНІҢ ТАРИХИ-ТЕОРИЯЛЫҚ ДАМУЫ ЖӘНЕ ИСФАХАН МЕКТЕБІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
DOI:
https://doi.org/10.48010/zeth2d03Кілт сөздер:
Иран философиясы, Исфахан мектебі, хикмет-е мутаалия, Мир Дамад, Мир Фендереский, Молла СадраАңдатпа
Бұл мақала Ирандағы хикмет пен философия дәстүрінің тарихи-теориялық дамуын және осы үдерістің нәтижесі ретінде қалыптасқан Исфахан философиялық мектебінің ерекшеліктерін кешенді түрде талдауға арналған. Зерттеуде ислам философиясы тарихындағы шешуші кезең болып саналатын Сафәви дәуіріндегі интеллектуалдық ахуал, философиялық ойдың институционалдануы және хикметтің дербес теориялық жүйе ретінде орнығуы қарастырылады. Сондай-ақ, мақалада Иран философия-сындағы машшаийлік (перипатетизм), ишрактік (иллюминационизм) және ирфани-теориялық бағыттардың өзара ықпалдастығы мен синтезі талданады. Зерттеудің өзегін Исфахан мектебінің жетекші өкілдері – Мирдамад пен Садр ад-дин Ширази (Молла Садра) қалыптастырған философиялық тұжырымдар құрайды. Әсіресе Молла Садра негіздеген трансцендентті хикмет (حکمت متعالیه\хикмет-е мутаалия) ілімі аясында субстанциялық қозғалыс (الحركة الجوهرية\харакат-аль-джауһар), болмыстың асылдығы (أصالة الوجود\асалат ал-вужуд), гносеология (اتحاد العاقل والمعقول), әлемнің пайда болу мәселелері жан-жақты талданады. Бұл қағидалар философия мен діннің, ақыл мен уахидың өзара бірлігін көрсететін тұтас дүниетанымдық жүйе ретінде қарастырылады. Зерттеу нәтижелері Исфахан мектебінің Иран философиясы тарихындағы орнын, ал «хикмет-е мутаалияның» исламдық философиялық ойдың ең кемел үлгілерінің бірі екенін негіздеуге мүмкіндік береді.
Зерттеудің мақсаты Ирандағы хикмет пен философия дәстүрінің тарихи-теориялық дамуын жүйелі түрде талдап, Исфахан мектебінің қалыптасуы мен оның ислам философиясындағы орны мен маңызын кешенді түрде ашып көрсету болғандықтан, ислам философиясындағы «хикмет» ұғымының мазмұнын және оның тарихи эволюциясын айқындау, Исфахан мектебінің қалыптасуына әсер еткен зияткерлік, діни және әлеуметтік факторларды талдау және Мирдамад, Мир Фендерски сынды Исфахан мектебінің алғашқы өкілдерінің философиялық ұстанымдарын саралау әрі Молла Садраның «хикмет-е мутаалия» ілімінің теориялық негіздерін және оның жаңашыл қырларын ашу мақсат етілді.
Әдебиеттер тізімі
1 Qudaibergenova, G. K., & Kokeyeva, D. M. (2025). Parsi körkem şyğarmalarynda grek filosoftarynyñ sipaty [The Representation of Greek Philosophers in Persian Literary Works]. Qazaqstan şyğystanuy ğylymi jurnaly, 15(3), 303–313. https://doi.org/10.63051/kos.2025.3.303 (In Kazakh)
2 Yadbarakht. (2022). Tarikh-e falsafe-ye Iran: Bazshenakht va peyrizi-ye andishe-ye dialektiki-ye Iraniyan-e bastan dar sakhtar-e ejtemai-ye modern-e Iran-e ayande [The History of Iranian Philosophy: Rediscovering and Establishing the Dialectical Thought of Ancient Iranians within the Social Structure of Iran’s Future]. Chap-e avval, London. (In Persian)
3 Khosropanah, A. (2021). Tarikh-e falsafe-ye eslami [The History of Islamic Philosophy] (Vol. 3). Mo’assese-ye Hekmat-e Novin-e Eslami. (In Persian)
4 Corbin, H. (2020). Tarikh-e falsafe-ye eslami [The History of Islamic Philosophy] (J. Tabatabaei, Trans.). Entesharat-e Kavir. (In Persian)
5 Safa, Z. A. (2019). Nazari be tarikh-e hekmat va olum dar Iran [A Survey of the History of Philosophy and Sciences in Iran] (5th ed.). Entesharat-e Amir Kabir. (In Persian)
6 Modarres Motlaq, S. M. A. (2020). Maktab-e Esfahan [The School of Isfahan]. Entesharat-e Tahuri. (In Persian)
7 Taremi, A. (2016). Shahr-e hezar hakim [The City of a Thousand Sages]. Daneshgah-e Tehran. (In Persian)
8 Hosseinabadi, A. H. (2018). Sharh-e hal-e Mir Damad va Mir Fendereski [Biographical Accounts of Mir Damad and Mir Fendereski]. Entesharat-e Esfahan. (In Persian)
9 Ashtiyani, S. J. (2008). Sharh-e hal va ara-ye falsafi-ye Molla Sadra [The Life and Philosophical Views of Mulla Sadra]. Daftar-e Tablighat-e Eslami-ye Howze-ye Elmiye-ye Qom, Markaz-e Entesharat. (In Persian)
10 Kokeyeva, D. M., & Ismagulova, S. A. (2023). Kabir murasyndagy dini-filosofiyalyq sinkretizm [Religious and Philosophical Syncretism in Kabir’s Legacy]. QazUU habarshysy. Dintanu seriyasy [Bulletin of KazNU. Religious Studies Series], (34), 13–22. https://doi.org/10.26577//EJRS.2023.v34.i2.r2 (In Kazakh)
11 Hashemi, M. M. (2017). Seyrurat dar falsafe-ye Molla Sadra va Hegel [Becoming in the Philosophy of Mulla Sadra and Hegel] (3rd ed.). Entesharat-e Kavir. (In Persian)
12 Manafian, S. M. (2019). Ma’na-shenasi-ye “mahiyat” dar ma-ba’d al-tabie-ye Mirdamad [An Analysis of the Meaning of “Essence” in Mir Damad’s Metaphysics]. Amuzehaye Falsafe-ye Eslami, Daneshgah-e Olum-e Eslami-ye Razavi [Lessons in Islamic Philosophy, Razavi University of Islamic Sciences], (24). (In Persian)
13 Aqajan Mavalaei, Z., & Moftouni, N. (2024). Gune-shenasi-ye yaqin va nesbat-e an ba ta’rif va sharayet-e yaqin dar falsafe-ye Farabi [A Typology of Certainty and Its Relation to the Definition and Conditions of Certainty in Al-Farabi’s Philosophy]. Falsafe va Kalam-e Eslami, Daneshgah-e Tehran [Islamic Philosophy and Theology, University of Tehran], (116), 108–136. https://doi.org/20.1001.1.15600874.1403.29.4.5.5 (In Persian)
14 Ziaei, S. (2025). Tabyin-e hoduth va qidam bel-haqiqa va al-majaz ba tekye bar ara-ye Sadr al-Mota’allehin [Explaining Origination and Eternity in Reality and Metaphor Based on the Views of Sadr al-Muta’allihin]. Tarikh-e Falsafe-ye Eslami, 4(14). https://doi.org/10.22034/HPI.2024.477415.1102 (In Persian)
15 Amini-Nejad, A. (2015). Hekmat-e erfani [Mystical Wisdom] (3rd ed.). Entesharat-e Mo’assese-ye Amuzeshi va Pazhuheshi-ye Khomeini. (In Persian)
16 Mohammad Baqer ibn Mohammad, Mirdamad. (2019). Al-Qabasat [The Sparks]. Daneshgah-e Tehran, Mo’assese-ye Entesharat va Chap-e Nahj al-Balaghe. (In Persian)
17 Sadr al-Din Shirazi, M. B. M. (2021). Resale-ye al-Masha’er [Treatise on Metaphysical Perceptions] (3rd ed.). Bustan-e Ketab. (In Persian)
Жүктеулер
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Гульбакыт Кудайбергенова, Дарига Кокеева
Бұл жұмыс Creative Commons атрибуты бойынша лицензияланған. 4.0 Халықаралық лицензия.