ГУМАНИСТІК МОТИВАЦИЯ ЖӘНЕ МОРАЛЬДЫҚ ОСАЛДЫҚ: БАЛАЛАР ФИЛОСОФИЯСЫ ТҰРҒЫСЫНАН СЫНИ ТАЛДАУ
DOI:
https://doi.org/10.48010/7783m174Кілт сөздер:
гуманистік мотивация, моральдық осалдық, манипуляция этикасы, балалар философиясы, практикалық философия, сыни эмпатия, фронезис.Аңдатпа
Адамзат тарихындағы «көмек көрсету», «жақсылық жасау» сынды гуманистік қызметтер қоғам тарапынан әрдайым адамгершілік биіктік ретінде бағаланады. Алайда бүгінгі күні адамның жақсылық жасау ниетінің этикалық нормалары бұзылып манипуляция нысанына айналды. Заманауи философиялық мәселелерді зерттеу аясында гуманистік мотивацияның демотивациялық парадокске айналып кету қауіпін сейілту үшін оның этикалық негіздерін қайта қарау қажеттілігі бар.
Мақалада балалар моральдық осал топтың негізі ретінде зерттеу нысанына айналды. «Мотивациядан-Манипуляцияға» трансформациясы балалар этикасы үшін шешілмеген философиялық дилемма. Бұл мәселе отандық философияда мүлдем зерттелмеген, әлемдік ғылымда да жүйелі талдау нысанына айналмаған. Мақала авторларының зерттеушілік позициясы практикалық философия тұрғысынан балалардағы гуманистік мотивацияны манипуляциядан қорғаудың этикалық негізін қалыптастыру мүмкіндіктерін қарастыру. Себебі қазіргі қоғамдық кеңістікте балалардың жақсылық жасау ниетін кері пайдалану үрдісі күшейіп, балалардың бейтаныс адамдарға деген табиғи эмпатиясы мен жақсылық жасауға деген ұмтылысы өзіндік қорғаныс аймағын қалыптастырып үлгермеген ересектер үшін қорқыныш сезімін басқаруды күрделендіріп отыр.
Отандық ғылыми-философиялық зерттеу контекстінде балалар этикасындағы «гуманистік мотивация», «моральдық осалдық», «сыни эмпатия» ұғымдарына алғаш рет дербес категория ретіндегі тұжырымдау талпынысы жасалады. Бұл талпыныс балалар этикасындағы гуманистік мотивацияны манипуляциядан қорғаудың философиялық негізін қалыптастыруға практикалық серпін беруі мүмкін. Мақаладағы жаңа серпіннің әдіснамалық классикалық негізін Аристотельдің фронезис ілімі, Канттың деонтологиялық этикасы, Абай мен Фарабидің шығыс және қазақ философиялық дәстүріндегі адамгершілік этикасы ілімдері құраса, заманауи әдіснамалық негізін М.Липманның балалар философиясы (P4C) тұжырымдамасы, Ш.Коэннің манипуляция этикасы т.б. құрайды.
Әдебиеттер тізімі
1 Cohen, S. (2025). The concept and ethics of manipulation. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/9781009443432
2 Werner, M. H. (2024). Influencer-centered accounts of manipulation. Ethical Theory and Moral Practice, 27(4), 585–599. https://doi.org/10.1007/s10677-024-10458-9
3 Klenk, M. (2024). Ethics of generative AI and manipulation: A design-oriented research agenda. Ethics and Information Technology, 26(1), Article 1–15. https://doi.org/10.1007/s10676-024-09745-x
4 Franzini Tibaldeo, R. (2023). Matthew Lipman and Ann Margaret Sharp: Philosophy for children’s educational revolution. Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-031-24148-2
5 Mendonça, D., & Franken Figueiredo, F. (Eds.). (2022). Conceptions of childhood and moral education in philosophy for children. J. B. Metzler. https://doi.org/10.1007/978-3-662-64180-4
6 Mackenzie, C., Rogers, W., & Dodds, S. (Eds.). (2014). Vulnerability: New essays in ethics and feminist philosophy. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199316649.001.0001
7 Chermukhambetov, Y., Barlybayeva, G., Nussipova, G., et al. (2024). Spiritual and moral aspects of the human problem in the national consciousness of the Kazakh people. Pharos Journal of Theology, 105(5), 1–17. https://doi.org/10.46222/pharosjot.105.59
8 Barlybayeva, G., Nusipova, G., & Keldinova, A. (2023). Fenomen spravedlivosti v kazahskoj filosofskoj mysli [The Phenomenon of Justice in Kazakh Philosophical Thought]. Al-Farabi, 82(2), 98–108. https://doi.org/10.48010/2023.2/1999-5911.09 (In Russian)
9 Kalisheva, N. H., & Nüsipova, G. I. (2025). Zhalpyadamzattyq gumanizm ideal’dary ayasynda Äbu Nasyr äl-Farabi іlіmі [The Teachings of Abu Nasr al-Farabi in the Context of the Ideals of Universal Humanism]. Al-Farabi, (4[89]), 3–12. https://doi.org/10.48010/2025.4/1999-5911.01 (In Kazakh)
10 Fromm, E. (1956). The art of loving. Harper & Brothers.
11 Fromm, E. (2015). Iskusstvo ljubit’ [The Art of Loving] (A. V. Aleksandrova, Trans.). AST. (In Russian)
12 Beauvoir, S. de. (1949). Le deuxième sexe. Gallimard.
13 Beauvoir, S. de. (2017). Vtoroj pol [The Second Sex] (A. A. Sabashnikova, I. Malahova, & E. Orlova, Trans.). Azbuka-Attikus. (In Russian)
14 Aristotle. (1998). Nicomachean ethics (W. D. Ross, Trans.). Oxford University Press.
15 Aristotel’. (1997). Nikomahova jetika [Nicomachean Ethics] (N. V. Braginskaja, Trans.). Jeksmo-Press. (In Russian)
16 Kant, I. (1788). Kritik der praktischen Vernunft [Critique of Practical Reason].
17 Kant, I. (2021). Kritika prakticheskogo razuma [Critique of Practical Reason] (N. M. Sokolov, Trans.). Jurajt. (In Russian)
18 Qunanbaiuly, A. (1977). Shyğarmalarynyñ tolyq jinağy [Complete Collection of Works] (Vol. 2). Jazushy. (In Kazakh)
19 Nysanbaev, A. N., & Seitakhmetova, N. L. (2013). Filosofija vozvrashchenija: Opyt kazahstanskoj filosofii [The Philosophy of Return: An Experience of Kazakhstani Philosophy]. Voprosy filosofii, (7), 46–56. (In Russian)
20 Abdykhanova, B. A., & Stephanie, H. (2025). Manipuljacija tusinigi turaly madeni-filosofijalyq diskurs [A Cultural and Philosophical Discourse on the Concept of Manipulation]. Shäkärіm universitetіnіñ habarshysy. Filologija serijasy, 1(1), 14–23. https://philological.vestnik.shakarim.kz/index.php/my/article/view/25 (In Kazakh)
21 Risanti, Y., Rahman, M. F., Sugiarti, L. R., & Suhariadi, F. (2026). Integration of educational philosophy and humanistic psychology in junior high school students’ character formation. Jurnal Ilmiah Pendidikan Citra Bakti, 13(1), 12–20. https://doi.org/10.38048/jipcb.v12i4.6499
Жүктеулер
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Гулхан Нурадин, Асия Аккулиева, Жумагул Бекенова
Бұл жұмыс Creative Commons атрибуты бойынша лицензияланған. 4.0 Халықаралық лицензия.